De ineenstorting van het politieke systeem in Brazilië

Civis Mundi Digitaal #38

door Jan de Boer

Sinds een paar jaar heb ik een tweetal goede contacten in Brazilië, schrijvers die een aantal van mijn gedichten  voor een groot literair blad hebben vertaald, waarvan de één duidelijk links is en de ander niet minder duidelijk rechtse sympathieën koestert. Waardevolle contacten om iets te begrijpen van de politieke chaos in Brazilië.

Brazilië telt 35 officieel ingeschreven politieke partijen, waarvan 27 vertegenwoordigd zijn in het congres en 17 in de senaat. Het mag duidelijk zijn dat de ideologische verschillen tussen al deze politieke partijen zacht gezegd niet altijd even groot zijn. Bij het vormen van een meerderheidsregering spelen ideologie en politieke programma’s dan ook geen rol van betekenis.

Er wordt gezocht naar arrangementen voor bepaalde projecten waarbij op grote schaal stemmen worden gekocht, ondanks dat bij wet verboden is...... Corrupte ministers en volksvertegenwoordigers zijn alleen te berechten door het Hoog Gerechtshof, dat al te veel werk heeft, hetgeen hun dus een geweldige bescherming biedt.

In 2003 werd Lula da Silva - een vakbondsman - als president gekozen. Hij profiteerde van de hervormingen door zijn voorganger Cardoso ingezet en van een hoogconjunctuur die de wereld toen kende. Hij bestreed armoede en verbeterde het onderwijs, maar liet na het geweld en de gigantische corruptie aan te pakken en liet het uiterst bureaucratische en uit democratisch oogpunt onrechtvaardige belastingsysteem onaangetast waardoor per jaar  voor 40 miljard euro aan belasting wordt ontdoken.  Populair bij de arme stedelijke bevolking, gewantrouwd door de middenklasse, en onbemind bij de indianen door de bouw van een grote stuwdam die mee een grote ontbossing in het Amazonegebied tot gevolg had, vervulde hij twee mandaten en werd opgevolgd door zijn minister en  kabinetschef Dilma Roussef. Het ontbreken van charisma en de grote recessie die ook Brazilië trof, maakte haar tot de minst populaire president aller tijden. Ook haar vrouw-zijn speelde en speelt bij de beoordeling van haar competentie als president een niet geringe rol.

In die jaren kwamen ook grote corruptieschandalen aan het licht waarbij onder meer de publieke energiemaatschappij Petrobas  en zowel rechtse als linkse politici, zo ook Lula da Silva, waren betrokken. Meer dan een derde van de gekozen volksvertegenwoordigers blijkt betrokken te zijn bij corruptieschandalen en zelfs de integriteit van het Hoog Gerechtshof staat ter discussie. In Brazilië had men al geen hoge pet op van de politici, hun populariteit is nu gedaald tot een historisch dieptepunt.

De impopulariteit van Dilma Roussef deed bij politiek rechts revanche-gevoelens ontwaken. Toen de bij alle Braziliaanse politici populaire manipulatie van de jaarlijkse begrotingscijfers ook door Dilma Roussef gebezigd werd om de financiële situatie mooier voor te stellen dan deze in werkelijkheid was, schreeuwde politiek rechts onder aanvoering Michel Temer, de rechtse bondgenoot van Dilma Roussef in de regering moord en brand. Hij kreeg de politieke handen op elkaar voor een afzettingsprocedure van Dilma Roussef als president.

Er zit wel een vies luchtje aan deze opgestarte  afzettingsprocedure gezien de openbaarmaking van compromitterende telefoongesprekken van twee rechtse ministers die op de korrel genomen waren door de corruptie bestrijdende regeringsoperatie ‘Lava  Jato’. Zij wilden een afzettingsprocedure bespoedigen in de hoop zo zelf aan ‘Lava Jato’ te ontkomen. Dilma Roussef is nu gedurende zes maanden van haar ambt ontheven voor een gedegen (?) onderzoek naar haar politieke fouten waarna in de Braziliaanse volksvertegenwoordiging gestemd wordt over haar eventuele definitieve afzetting als president. De uitkomst staat al van te voren vast. Michel Terner heeft nu een tijdelijke regering van nationale eenheid gevormd: 23 blanke mannen.... Twee daarvan zijn inmiddels al afgetreden wegens corruptieschandalen en naar vijf anderen wordt door ‘Lava Jato’ een onderzoek ingesteld. Ook Michel Temer zelf schijnt niet brandschoon te zijn. Populair is hij ook niet, want een onlangs gehouden enquête wijst uit dat slechts 13 procent van de bevolking hem capabel acht de economische problemen op te lossen. En al heeft hij beloofd het meest essentiële van de armoedebestrijdingspolitiek van Lula sa Silva en Dilma Roussef overeind te houden, men kent zijn ideeën en algemeen wordt aangenomen dat Brazilië aan de vooravond staat van een ernstige sociale en culturele terugslag veroorzaakt door de  neergang van de  Braziliaanse

 ‘Partij van de Arbeid’ van Lula da Silva en Dilma Roussef. Eén van de gedeputeerden liet weten dat ‘de werkgevers nu bloeddoorlopen ogen hebben’.

De crisis in Brazilië heeft niet alleen een politiek en moreel karakter, maar heeft met onder meer  37 officieel geregistreerde politieke partijen en door de wijze waarop gestemd wordt een oververtegenwoordiging van dunbevolkte staten in  de Braziliaanse ’Tweede Kamer’ en de senaat, ook een institutioneel karakter. Het politieke systeem moet volledig op de helling. Is een hervorming haalbaar en door wie? Ik denk dat het politieke systeem allereerst volledig in elkaar moet klappen en dan weer opgebouwd worden met de overlevenden van de ‘Lava Jabo’. Rest de vraag wie deze tsunami overleeft.