Onze wereld is gebouwd op (drijf)zand

Civis Mundi Digitaal #71

door Jan de Boer

Sinds de oudheid zijn alle beschavingen gebouwd op eenvoudige grondstoffen: klei, stro, blokken steen. Onze beschaving is letterlijk en figuurlijk gebouwd op zand. Van alle grondstoffen die de mens het meest heeft gebruikt en gebruikt is zand samen met grind en keien voor de productie van beton verreweg favoriet. Onze beschaving gebruikt bijna tien keer zoveel zand als olie of gas. Zand, met name zeezand, is goud en wordt op grote schaal ook totaal illegaal zoals in Marokko waarbij geweld en omkoperij niet geschuwd worden, wereldwijd gewonnen voor de productie van beton voor infrastructuur, huizen en hotels met als gevolg dat beschermende duinen en stranden verdwijnen. Het befaamde Miami Beach in Florida heeft zo vrijwel geen strand meer.

In de 20ste eeuw hebben we 34 keer zoveel constructiemateriaal gebruikt dan in de loop van alle eeuwen daarvoor. Volgens het laatste rapport van de OECD (de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling), gepubliceerd op 23 oktober 2018, zal de afhankelijkheid van deze constructiematerialen in de vorm van beton in de komende tientallen jaren nog groter worden. Het gebruik van materialen, vooral zand en stenen, zal van nu tot 2060 verdubbelen volgens de OECD met uiteraard catastrofale gevolgen voor de natuurlijke omgeving, voor de vervuiling en het klimaat. Op dit moment neemt het maar liefst 10 procent van de uitstoot van broeikasgassen voor zijn rekening.

De eerste reden voor de toename van het gebruik van beton is de groei van de wereldbevolking van 7 naar 9 miljard mensen. De tweede reden is de urbanisatie die in 2060 volgens het rapport twee derde van de wereldbevolking betreft. Zonder daarbij natuurlijk de economische groei te vergeten die het gebruik van beton verveelvoudigt, maar paradoxaal genoeg op een zeker moment het gebruik doet dalen. In de meest ontwikkelde landen gaat economische vooruitgang met minder gebruik van grondstoffen gepaard. Dat is het geval in Europa en de Verenigde Staten en dat gaat ook gebeuren in China. Verwacht wordt dat in China waar bijna de helft van het mondiale aantal bouwkranen in actie is, vanaf 2025 het gebruik van bouwmaterialen zal stabiliseren Althans dat verwacht de OECD, maar het betreft dan nog altijd rond de 24 gigaton: ongeveer een kwart van het mondiale totaal. Niet niks dus! Als we de OECD volgen dan zal bij een viervoudiging van het mondiale PIB tussen 2011 en 2060 het gebruik van deze grondstoffen "slechts" verdubbelen.

 

De belangrijkste factor van deze beperking is de veranderende economische structuur die zich beweegt in de richting van een diensteneconomie, die minder grondstoffen gebruikt dan een industriële economie zelfs als een deel van deze verandering resulteert in een vertrek van de meest grondstof-begerige activiteiten naar de ontwikkelingslanden. De tweede factor is de technologische ontwikkeling met name wat betreft hergebruik. De verwachte prijsstijging van grondstoffen maakt recycling goedkoper dan de intensievere en meer mankracht vereisende arbeid in de mijnen. Maar recycling van grondstoffen zou zich overigens sneller moeten ontwikkelen dan de delving ervan om deze een halt toe te roepen, maar dat is onvoldoende het geval. De droom van een volledige circulaire economie is volgens de OECD dan ook niet haalbaar. De vraag blijft zodanig dat zij even vrolijk primair en secundair materiaal blijft opslokken, laat het rapport weten. Over de catastrofale gevolgen ervan voor de natuurlijke omgeving, de vervuiling en het klimaat wordt niet verder in gegaan.

Hoe is het dan, vraag ik mij in gemoede af, in godsnaam mogelijk dat de mensheid zich tegelijkertijd een sobere, welvarende en duurzame samenleving kan voorstellen. Ook op deze toch logische vraag voor ons aller toekomst geeft het rapport van de OECD geen antwoord. Inderdaad, onze wereld is letterlijk en figuurlijk op (drijf)zand gebouwd. Wat je al niet kan leren bij het lezen van een rapport van de OECD.