Bolsonaro en Trump: geen echte vrienden

Civis Mundi Digitaal #95

door Jan de Boer

De president van Brazilië, Jaïr Bolsonaro, heeft begin maart een bezoek van vier dagen aan Florida gebracht, waar zo’n 400.000 Brazilianen wonen. Dit wekenlange geplande bezoek had een druk programma: ondernemersbijeenkomsten, ondertekening van handelsakkoorden op met name defensiegebied, uitwisselingen met lokale politici, een bezoek aan een vestiging van de Braziliaanse vliegtuigbouwer Embraer in Jacksonville… En na verscheidene dagen onzekerheid op zaterdagavond 7 maart een diner met Donald Trump in het vakantieverblijf van de Amerikaanse president in Palm Beach. Het was de vierde keer dat de leiders elkaar ontmoetten.

« Brazilië heeft werkelijk een goede koers gekozen, u verricht fantastisch werk… Brazilië houdt van u en wij houden ook van u » zei Donald Trump (citaat uit het bericht van de persdienst van de Braziliaanse president), die zich uitputte in complimenten voor zijn Braziliaanse collega die hij « een zeer goede vriend » noemde. Maar in werkelijkheid is de relatie tussen Trump en Bolsonaro lang niet zo goed als deze op het eerste gezicht lijkt. Zeker, Bolsonaro heeft veel signalen van loyaliteit afgegeven door zijn posities op die van Trump af te stemmen. In 2019 heeft Brazilië zo in de Verenigde Naties gestemd tegen de opheffing van het Amerikaanse embargo jegens Cuba en in 2020 applaudisseerde Brazilië voor de moord op de Iraanse generaal Soleimani en steunde het het Amerikaanse vredesplan voor het Palestijns-Israëlisch conflict.

Maar Bolsonaro heeft de hoop van zijn Amerikaanse collega op steun van Brazilië ook teleurgesteld. Tot op heden heeft Brazilië alle militaire interventie in Venezuela afgewezen. Ondanks de pressie van Washington heeft Brazilië de deur voor de Chinese onderneming Huawei niet dichtgedaan voor de installatie van 5G-voorzieningen, en heeft het zijn ambassade in Israël niet van Tel-Aviv naar Jerusalem verhuisd. Het idee van Bolsonaro in het begin van zijn mandaat om een Amerikaanse basis In Brazilië welkom te heten, is ook snel vergeten.

De regering van Bolsonaro is diep verdeeld over de kwestie van toenadering tot de Verenigde Staten. De « militaire » vleugel, gekenmerkt door een fervent nationalisme en behoud van soevereiniteit, verenigd achter de vicepresident Hamilton Mourao, trapt op alle remmen. De andere, « olavistische » groep (trouw aan de idiote theorieën van de « filosoof » Olavo de Carvalho), geleid door de zonen van de president en de minister van buitenlandse zaken Ernesto Aroujo, droomt van een mondiaal conservatief verbond geleid door Donald Trump.

Donald Trump, goed op de hoogte van deze interne strijd, heeft alles voor het zeggen. In juli 2019 zei hij met Brazilië te willen werken aan een vrijhandelsakkoord, maar in december kondigde hij tot ieders verbazing het tegendeel aan: nieuwe douanetarieven voor Braziliaans metaal en aluminium. Bolsonaro probeert sindsdien met alle middelen Trump te overtuigen dit idee niet uit te voeren. « Ik doe geen enkele belofte » zei Donald Trump tijdens het diner in Palm Beach. Hij speelt hetzelfde spelletje met betrekking tot zijn steun voor een zetel binnen de leiding van de Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling (OECD). De Amerikaanse regering gaf zijn steun eerst tot half 2019 aan Argentinië, om uiteindelijk in januari dit jaar Brazilië te steunen. Een met mijn goede Braziliaanse vriend François bevriende diplomaat van het Braziliaanse ministerie van buitenlandse zaken: « Er is geen enkele sprake van vriendschap tussen Bolsonaro en Trump. Bolsonaro adoreert Trump en Trump adoreert te worden bewonderd. »

Wat hebben de Amerikaanse Trump en de « tropische Trump » eigenlijk gemeen? Afgezien van hun populistische stijl en een paar gelijkgerichtheden staan ze in werkelijkheid tegenover elkaar. Enerzijds de rijke erfgenaam en miljardair Trump, succesvol op 73 jaar, zeker van zichzelf, een werkelijke man van de macht. Anderzijds Bolsonaro, 64 jaar, afkomstig uit een bescheiden milieu, een middelmatige carrière als kapitein in het leger, een uiterst marginale volksvertegenwoordiger, door zijn collega’s geminacht. De met François bevriende diplomaat (die liever anoniem blijft) noemt nog een ander verschil: « Trump heeft grondwettelijk een veel sterkere positie dan Bosonaro. Hij heeft een Republikeinse Partij met een solide ideologische en organisatorische basis die hem in alle opzichten gehoorzaamt. Bolsonaro heeft niets van dit alles, zijn macht is veel kwetsbaarder. »