Bolsonaro en de militairen: binnenkort een staatsgreep?

Civis Mundi Digitaal #96

door Jan de Boer

Ik heb al heel wat artikelen geschreven over de tot het evangelisme bekeerde president van Brazilië, Jair Bolsonaro, dankzij informatie die ik kreeg en krijg van mijn goede Braziliaanse vriend en auteur François. Hier nu een algemeen artikel over deze president.

 

Bolsonaro en zijn generaals

« Het grote anker van mijn regering is het leger » zei Jair Bolsonaro in 2019, omringd door officieren. In deze tijd van forse bezuinigingen, met name op onderwijs, cultuur en het milieu, wordt het ministerie van defensie vertroeteld met een budgetverhoging van zo’n 11 procent. Het leger wordt voor alles en nog wat ingezet. De Staat Brazilië wordt gemilitariseerd: een proces dat al werd ingezet door de voorganger van Bolsonaro, de rechtse Michel Temer.

De harde kern van het Bolsonaro-steunende leger zijn enkele zestigers, vier-sterrengeneraals van het landleger. Het zijn onder meer de vicepresident Hamilton Mourao, de minister van defensie Fernando Azevedo e Silva, de chef van de Casa Civil (het equivalent van de eerste minister) Walter Souza Braga Netto en de zeer discrete stafchef van de strijdkrachten Edson Leal Pujol. De historica Maud Chirio: « Het is een zeer bijzondere generatie. Zij is opgeleid tijdens de meest harde periode van de dictatuur om de « roden » te bestrijden, om oorlog tegen de communisten te voeren. Hun instructeurs waren officieren die actief waren in de jaren van onderdrukking en marteling. Maar toen Brazilië democratiseerde, was er niemand meer om te onderdrukken, en hadden zij het gevoel zo « hun » grote oorlog te hebben gemist. » Deze gefrustreerde officieren zochten toen hun glorie ver buiten Brazilië. In Haïti voerden ze namens Brazilië het bevel over de vredesmissie van de Verenigde Naties (2004 -2017). Zij zagen zich als een elite die vrede bracht, superieur boven de corrupte en ondoelmatige politici. Toen Brazilië in de crisis ten onder dreigde te gaan, zeiden een aantal tegen elkaar: we hebben Haïti geholpen, en waarom nu niet ons land?

Waarom hebben deze trotse generaals zich aangesloten bij kapitein Bolsonaro, die lange tijd door zijn superieuren werd misprezen? Bolsonaro bekeerde zich tot de politiek, werd in 1990 de federale volksvertegenwoordiger van Rio de Janeiro en de woordvoerder van de lagere militaire officieren: sergeants, korporaals… maar onderging vernederingen door de hoge officieren, die hem zelfs van de voor hen gereserveerde stranden wegjoegen. De verzoening kwam in 2011, toen de Nationale Commissie voor de Waarheid werd gecreëerd, onder voorzitterschap van de politiek linkse Dilma Roussef. Deze commissie werd belast met het onderzoek naar misdaden tijdens de dictatuur. Bolsonaro voelde de woede van de vier-sterrengeneraals stijgen en wierp zich op als kampioen-bestrijder van deze commissie. Hij intervenieerde tientallen keren, verheerlijkte de « twintig glorieuze jaren » van de dictatuur waarin de bevolking « volledige vrijheid en mensenrechten genoot ». Hij vergat ook niet om hulde te brengen aan de « nationale held » in die jaren, kolonel Carlos Alberto Brilhante Ustra, één van de ergste folteraars van het regime. Zo kreeg Bolsonaro bij het rijzen van zijn politieke ster de discrete steun van de vier-sterrengeneraals en de uiterst conservatieve Militaire Club van Rio de Janeiro. Bij deze verzoening speelde generaal Augusto Heleno – nu de rechterhand van Bolsonaro - een essentiële rol. Deze 72-jarige man is een legende van het Braziliaanse leger, en was de eerste commandant van de missie van de Verenigde Naties in Haïti.  Deze aanhanger van de harde lijn is ouder en veel radicaler dan zijn collega’s, en heeft tijdens de militaire dictatuur nooit zijn extreemrechtse overtuigingen onder stoelen of banken gestoken. Zijn ontmoeting met Bolsonaro dateert uit de jaren 1970, toen hij instructeur was bij de militaire opleiding. De twee grote bekken, allebei sportief en anti-communistisch, konden het samen uitstekend vinden en bouwden een hechte vriendschap.

 

De generaals versus de Olavisten

Toen Bolsonaro in oktober 2018 de presidentsverkiezingen won, schaarden de generaals zich achter hem, plaatsten hun mensen en legden hun ritme op. Als trotse nationalisten en bezorgd voor het imago van het land probeerden ze ook hun president te matigen, bijvoorbeeld door hem te sommeren niet militair te interveniëren in Venezuela of door hem te overtuigen geen Amerikaanse basis op Braziliaanse grond te verwelkomen. Maar zij hebben evenwel een belangrijke vijand ontmoet in de persoon van Olavo de Carvalho. Het is niet te geloven dat deze 72-jarige ex-astrologe, die denkt dat de aarde plat is en de sigaret goed voor de gezondheid, de grote « intellectueel » is van de ideologische vleugel van de regering Bolsonaro. Maar tussen de generaals en de « olavisten » is het oorlog. In 2019 bespotte de goeroe in een tweet de generaal vicepresident Mourao met zijn « geverfde haren en een schijnheilige stem », met « een staatsgreep-mentaliteit » en een « gigantische ijdelheid ». De officieren sloegen terug tegen deze « rechtse Trotski ». Generaal Paulo Chagas: « De Olavisten zijn een groep fanatici die alleen maar tumult willen veroorzaken: totaal het tegendeel van het militaire pragmatisme. Zij deugen nergens voor, zijn marionetten ». Bolsonaro weigert in deze voortdurende strijd de rol van scheidsrechter, maar ergert zich aan de voogdij van de generaals. In de lente van 2019 kreeg de toen machtige algemeen-secretaris van de regering, generaal Carlos Alberto dos Santos Cruz, het aan de stok met Olavo de Carvalho, die hem uitschold voor « gepommadeerde koeienstront ». Vervolgens begon de zoon van Bolsonaro een lastercampagne tegen hem op internet. Bolsonaro deed of zijn neus bloedde en de generaal verliet de regering. Deze gebeurtenis viel bij de officieren in zeer slechte aarde en ook zes andere militairen verlieten de regering.

 

De spanning stijgt

President en legeraanvoerder Bolsonaro accepteert niet langer slechts een kapitein te zijn te midden van de generaals. Tegen hun advies heeft hij bijvoorbeeld de moord op de Iraanse generaal Soleimani door het Amerikaanse leger en het vredesplan van Trump inzake het Israëlisch-Palestijns conflict toegejuicht. Ook blijft hij de ernst van Covid-19 ontkennen, wat ongetwijfeld rampzalig zal uitpakken voor Brazilië. De officieren hoopten Bolsonaro te beheersen, maar zijn daarin niet geslaagd. Hij is hen ontsnapt en heeft hen laten zien dat hij niet hun ondergeschikte is; sterker nog, dat zelfs de meest briljante van alle Braziliaanse generaals ontslagen kan worden.

Zeker, de militairen hebben sindsdien nieuwe posten in de regering gekregen en Bolsonaro blijft zeer populair bij de basis van het leger, maar met de elite is er iets gebroken. Zou het leger Bolsonaro kunnen laten vallen? Is er voor het leger een « rode lijn »? De militairen waren al vóór Bolsonaro weer aan de macht gekomen en zijn niet van plan deze weer uit handen te geven. Als Bolsonaro te ver gaat, is het naar mijn mening niet onmogelijk dat het leger hem doet vertrekken. Want, zo zegt een van de officieren die geen politisering van het leger wenst: « Er is een risico dat dan onze goede relatie met het volk aangetast wordt. Wij gaan dan onze geloofwaardigheid, onze onpartijdigheid verliezen en zullen verantwoordelijk gesteld worden voor de door de regering veroorzaakte rampzalige situatie ». Bolsonaro en het leger: een uiterst gespannen situatie.

 

Geschreven op 7 april 2020