Religie is een belangrijke oorzaak van de oorlog in Oekraïne

Civis Mundi Digitaal #120

door Jan de Boer

De orthodoxe kerk is een gemeenschap van vijftien autocefale (= oosterse) kerken – die zelf hun leider kunnen kiezen – en een twintigtal autonome kerken. Te midden van deze autocefale kerken heeft die van Constantinopel het primaat, want zij was de tweede zetel van de christelijke kerken na Rome en voor Alexandrië, Antiochië en Jeruzalem. Dit geheel, de zogeheten « Pentarchie » heeft de structuur van de kerk gedurende de eerste duizend jaar gevormd. Ruzies werden geregeld bij de zeven grote oecumenische concilies (de eerste vond plaats in 325 in Nicea, evenals de laatste in 787). Na de eerste afscheidingen bevestigde het concilie van Florence in 1439 opnieuw de eenheid van de kerken. Maar de inname van Constantinopel door de mohammedaanse Ottomanen in 1453 markeert een beslissende verwijdering van de oosterse kerken ten opzichte van Rome, dat een tekort aan steun verweten werd. Vanaf de vijftiende eeuw onderscheidde zich zo een nieuwe gemeenschap van oosterse kerken, waarvan het hoogste gezag weer aan Constantinopel terugviel. Zij begonnen zich toen « orthodoxen » te noemen. « Orthodox » betekent « trouw aan een norm ». De orthodoxe christenen onderscheidden zich dan ook door hun trouw aan de conclusies van de zeven oecumenische concilies van de eerste duizend jaar.

Deze concilies hebben met name geleid tot twee theologische leerstellingen. De eerste is het uniek-zijn van God als persoon en zijn drievoudige openbaring als de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. De tweede leerstelling betreft de dubbele identiteit van Jezus Christus, die voor alle orthodoxe christenen tegelijkertijd goddelijk en menselijk is. Na het échec van het concilie van Florence begon men de christenen te beschrijven als katholieken, protestanten en orthodoxen.

De orthodoxe kerk van Kiev was de allereerste die in 988 het evangelie uitdroeg in de Slavische contreien. Een eerste verandering vond plaats in 1240, toen een Tartaarse invasie de « Rus van Kiev » – de naam van de eerste staat van de Slaven van het oosten in de negende eeuw – in twee delen uiteen deed vallen, één in het noorden en oosten onder de heerschappij van de mohammedaanse vorst, de andere in het zuiden en westen onder Pools-Litouws heerschappij. De zetel in Kiev werd zo verdubbeld, met een orthodoxe aartsbisschop in Kiev in Moskovië en een andere eerst in Litouwen en daarna opnieuw in Kiev.

In de vijftiende eeuw kwam er een tweede verandering. In tegenstelling tot de Oekraïense orthodoxe kerk die ermee akkoord ging, weigerde de prins van Moskou het concilie van Florence van de eenheid van christenen van het Oosten en het Westen te erkennen: de kerk van Moskou verklaarde zich autocefaal in 1448. Zijn primaat werd pas in 1589 door Constantinopel erkend, gevolgd door een snelle erkenning van het recht op onafhankelijkheid van de lokale kerken in Servië, daarna in Roemenië, Bulgarije en Polen, in Tsjechië en Slowakije. Maar in de loop van de tijd werd de kerk van Moskou veel machtiger dan haar « grote zus » in Kiev: het koninkrijk van Moskovië werd een imperium, en heerste ook over het Oekraïense grondgebied. Met de bedoeling de gehele orthodoxe Slavische wereld in zijn rijk te integreren, slaagde Moskou er in 1686 in om van de patriarch van Constantinopel het recht te krijgen om de verkiezing van de orthodoxe aartsbisschop te regelen, op voorwaarde dat deze de patriarch van Constantinopel zou blijven erkennen als de eerste onder zijn gelijken. Deze « modus vivendi » heeft geduurd tot de twintigste eeuw, toen de orthodoxe aartsbisschop van Kiev weigerde de patriarch van Constantinopel als zijn directe meerdere te erkennen en zo volledig afhankelijk van Moskou werd.

De erkenning van de autocefalie van de Oekraïense orthodoxe kerk door de patriarch van Constantinopel, Bartholomeus, was een antwoord op verscheidene zaken. Sinds de onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991 vroegen twee Oekraïense van Moskou afvallige kerken een erkenning als autocefale kerken, wat de patriarch altijd geweigerd had. Maar Bartholomeus was onder de indruk van de vitaliteit van deze eeuwenoude Oekraïense orthodoxe kerken die door Moskou niet erkend werden. Bovendien was Bartholomeus zeer geïrriteerd door de afwezigheid van de patriarch van Moskou – met in zijn kielzog zijn collega’s van Bulgarije, Georgië en Antiochië – op het panorthodoxe concilie op Kreta in 2016, waarvan de voorbereidende vergaderingen al vijftig jaar eerder waren begonnen!

Bij deze vernedering kwam ook nog de Oekraïense situatie, gemarkeerd door de annexatie van de Krim in 2014 en het separatisme van de Donbass. Bartholomeus besloot dus in het kerkelijk landschap van Oekraïne tussen beiden te komen door de autocefalie van de Oekraïense Orthodoxe kerk te erkennen, wat een mondiaal schisma in de orthodoxie veroorzaakte tussen de meest legitieme kerk van Constantinopel en de machtigste kerk van Moskou.

Er zijn vandaag de dag in Oekraïne twee orthodoxe kerken: de orthodoxe autocefale kerk van Oekraïne, die de twee vroegere afvallige kerken verenigt, en de Oekraïense orthodoxe kerk, die tot het patriarchaat van Moskou behoort. Deze laatste telt ongeveer 5 miljoen leden en heeft ook de meeste parochies. Maar deze kerk is zeer conservatief – de eredienst wordt gehouden in de oude taal Slavon, het equivalent van het latijn in de katholieke kerk – met ook een vijandige houding van Moskou jegens Oekraïne die de jongeren zich van deze kerk af doet keren. Met 15 miljoen leden is de autocefale kerk met de eredienst in het Oekraïens veel jonger en ook dynamischer. Men verwijt deze kerk overigens nauwe banden met de politieke macht, met name de vroegere president Petro Poroshenko, die er in 2018-2019 alles aan gedaan heeft om de erkenning van de autocefalie te verkrijgen.

Daarenboven moet ook een tweede oorzaak van het conflict niet vergeten worden die voor rekening komt van de Oekraïense orthodoxe kerk met haar 5 miljoen leden. Deze is voortgekomen uit de aanvaarding door Kiev van het concilie van Florence in 1439 – wat Moskou weigerde – om politieke redenen gerelateerd aan de Poolse katholieke overheersing van het Oekraïense grondgebied. Oog in oog met de toenemende invloed van de protestantse Hervorming moest deze kerk haar kamp kiezen en koos zij in 1596 voor Rome boven Constantinopel. Het bestaan van deze kerk, die verklaarde katholiek en orthodox te zijn, werkte op de zenuwen van Moskou, die haar als een verraadster beschouwde, ondanks de in 1993 bereikte consensus tussen de katholieke en orthodoxe kerken tijdens de vergadering van Balamad.

De patriarch van Moskou, de in 2009 geïnstalleerde Kirill, veranderde in een ideoloog van de « Russische wereld ». In zijn imperialistische religieuze visie beschouwde hij de Russische, Biélorussische (= Wit-Russische) en Oekraïense naties als één geheel, met Moskou als centrum. Dit concept dekt volledig de woorden van Poetin op 21 februari, toen hij zei dat Oekraïne geen enkele legitimiteit had als onafhankelijke staat en dus moest terugkeren in de Russische invloedssfeer: « Voor ons is Oekraïne niet alleen een buurland, maar het is ook een onafscheidbaar deel van onze geschiedenis, onze cultuur, onze spirituele ruimte ». Kirill heeft altijd zonder bedenkingen de politiek van de Russische president gesteund, of het nu de annexatie van de Krim of de bombardementen op Aleppo betrof. In de visie van Kirill is de invasie in Oekraïne een verdediging tegen een imperium van het kwaad, inclusief deze autocefale kerk die de orthodoxie heeft verdeeld. De invasie in Oekraïne is zo een verdedigingsmiddel tegen de agressie waartoe de patriarch van Constantinopel had besloten. Zo is de religieuze en geestelijke factor één van de belangrijke oorzaken van deze oorlog geworden, want er staan hier twee concepties van de kerk recht tegenover elkaar.

De nieuwe autocefale kerk in Oekraïne voedt mede een nationaal gevoel op niet-etnische basis. Het hele probleem van de Russische visie op de wereld, gedragen door de patriarch Kirill, is dat zij berust op een onafgebroken etnische en geheugencontinuïteit van de « Rus in Kiev » tot aan het Rusland van Poetin. Deze mythologische conceptie dient echter enkel ter ondersteuning van de constructie van een imperium. Het model van Oekraïne is dat – ondanks dat de corruptie er nog schering en inslag is en er nog altijd neo-nazicellen actief zijn – van een moderne natiestaat, die er alles aan doet de linguïstische en culturele verschillen te overbruggen. De orthodoxe kerk van Oekraïne wordt geleid door de 43 jarige aartsbisschop Epiphane. Waar Kirill de invasie zegende, richtte Epiphane het woord tot hem en vroeg de dode soldaten op zijn minst te repatriëren om ze een waardige begrafenis te geven. Deze boodschap had natuurlijk ook de bedoeling om niet alleen de Russische staat aan de kaak te stellen, maar ook het geweten van de kerk van Moskou wakker te schudden. En niet te vergeten om de eenheid in de Oekraïense natie te versterken.

 

Geschreven in maart 2022