Vervang de ‘onzichtbare hand van de vrije markt’ door de ‘onzichtbare hand van het collectieve bewustzijn’

Civis Mundi Digitaal #12

door Toon van Eijk

Vervang de ‘onzichtbare hand van de vrije markt’ door de ‘onzichtbare hand van het collectieve bewustzijn’

 

Toon van Eijk*

 

In een recent rapport van de WRR over het publieke belang bij marktwerking staat de vraag centraal of marktwerking in het publieke domein een goede zaak is[1]. Tevens wordt besproken wat er eventueel te verbeteren valt aan de samenwerking van staat en markt. Frank Ankersmit zegt in zijn bespreking van dit rapport dat het uitgangspunt dat je het debat over de verhouding tussen staat en markt naar een hoger niveau moet tillen ontegenzeggelijk origineel is[2]. Hij schrijft echter ook dat een neutraal begrip voor ‘een orde boven markt en staat’ hem niet zo gauw te binnen wil schieten. Het moet een begrip zijn dat ‘staat en markt omvat’ en dat de rol van de marktwerking kan (her)definiëren.

In de bijgaande figuur zijn de drie domeinen in de samenleving weergegeven: de overheid of de staat, de markt en het maatschappelijk middenveld met hun bijbehorende publiek belang, privaat belang en groepsbelang (Van de Donk 2001)[3]. De centrale driehoek in dit diagram wordt gevormd door de individuen die de betreffende samenleving en zijn drie domeinen gezamenlijk vormen. In hun rol als burger in de staat, consument en/of producent in de markt, en lid van maatschappelijke organisaties in het maatschappelijk middenveld zijn zij de uiteindelijke ‘bouwstenen’ van de samenleving. De individuele ingezetenen van een samenleving zijn door hun verschillende gelijktijdige rollen de verbindende schakel tussen de drie domeinen. Als de staat, de markt en het maatschappelijk middenveld op elkaar afgestemd dienen te worden om effectieve en efficiënte samenwerking te genereren, dan zou dit dus logischerwijs via de individuele ingezetenen moeten verlopen.

Het is praktisch ondoenlijk om alle ingezetenen bij deze afstemming te betrekken, daarom vaardigen we vertegenwoordigers van de belanghebbenden uit de verschillende domeinen af. Bijvoorbeeld vertegenwoordigers van werkgeversorganisaties uit de markt, van werknemersorganisaties uit het maatschappelijk middenveld, en vertegenwoordigers van de overheid. Men zou in de centrale driehoek daarom ook het beroemde Nederlandse poldermodel kunnen zien, maar het ‘polderen’ geschiedt alleen effectief en efficiënt als de deelnemers uit de drie domeinen op de een of andere manier de benodigde afstemming kunnen bewerkstelligen. Hiervoor is allereerst een hoog niveau van maatschappelijk vertrouwen nodig. De talrijke ingezetenen dienen hun gekozen vertegenwoordigers te vertrouwen en deze vertegenwoordigers dienen elkaar te vertrouwen.

Maatschappelijk vertrouwen of ‘sociaal kapitaal’ is de onzichtbare lijm die de staat, de markt en het maatschappelijk middenveld bij elkaar houdt. Dit maatschappelijk vertrouwen nu is gekoppeld aan een onderliggend ‘collectief bewustzijn’. Een hoog niveau van maatschappelijk vertrouwen is een manifestatie van een coherent collectief bewustzijn. Een collectief bewustzijn wordt gevormd door de samenstellende individuele ‘bewustzijnden’. Wat de mensen in een samenleving doet samenleven, wat de mensen in een gemeenschap werkelijk gemeen hebben, is een collectief bewustzijn. Volgens sociale wetenschappers als Sorokin en Durkheim is de samenleving iets buiten en iets binnen ons. De samenleving heeft een objectief en subjectief aspect, er zijn concrete maatschappelijke structuren en er is een collectief bewustzijn. Het collectief bewustzijn en de maatschappelijke structuren zijn de binnen- en buitenkant van dezelfde werkelijkheid. Zichtbare maatschappelijke structuren zijn manifestaties van onzichtbaar collectief bewustzijn. Het collectief bewustzijn is de onderliggende basis van alle maatschappelijke structuren.

De structuren van de staat, de markt en het maatschappelijk middenveld zijn verbonden door het collectief bewustzijn. Alle individuen, die deel uitmaken van deze structuren, zijn verbonden door een ‘veld’ van collectief bewustzijn. Radio, televisie, radar, etc. werken via de uitzending van golven door een onbegrensd, oneindig, onzichtbaar en allesdoordringend elektromagnetisch veld. Hoewel deze golven niet zichtbaar zijn, hebben ze wel effecten. Het concept ‘veld’ is niet slechts een ‘guiding image’ maar ook een onzichtbare werkelijkheid. Ook het collectief bewustzijn is een onzichtbaar veld met golven die de gehele samenleving doordringen. Het collectief bewustzijn is als het ware de integrerende, innerlijke structuur van een samenleving. Wellicht is dit collectief bewustzijn het neutrale begrip waarnaar Ankersmit op zoek is, een begrip dat staat, markt en maatschappelijk middenveld omvat en van een hogere orde is.

Een coherent collectief bewustzijn faciliteert de interacties tussen de drie domeinen in de samenleving door het creëren van maatschappelijk vertrouwen. Alle neuzen staan dezelfde kant op, resulterend in synergetische samenwerking tussen de verschillende belanghebbenden. Een dergelijk collectief bewustzijn is eigenlijk niets anders dan een open, harmonische sfeer, die we allemaal wel af en toe op kleine schaal ervaren (in gezin, werkplaats of vriendenkring) als stimulerend en aanzettend tot pro-actief, positief gedrag. Het collectief bewustzijn is een soort ‘onzichtbare hand’ die de dingen bij elkaar houdt en een orkestrerende kwaliteit heeft. Publieke en private belangen worden gemakkelijker verenigd. Nu ligt nog vooral de nadruk op een (onwetenschappelijk) geloof in de ‘onzichtbare hand van de vrije markt’. Bestaand wetenschappelijk onderzoek laat zien dat grootschalige gedragsveranderingen mogelijk zijn via het beïnvloeden van een voorveronderstelde ‘onzichtbare hand van het collectieve bewustzijn’ (Van Eijk 1998-2010)[4].

 

Dr.ir.Toon van Eijk, Wageningen

Dr. ir. Toon van Eijk (1952) is tropisch landbouwkundige en werkte ongeveer 20 jaar in Oostelijk en Zuidelijk Afrika. Tegenwoordig is hij freelance consultant op het gebied van plattelandsontwikkeling. E-mail: toon.vaneijk@scarlet.nl

Eindnoten:

 


[1] G.H. de Vries (2012). WRR-rapport nr. 87 Publieke zaken in de marktsamenleving, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid www.wrr.nl

[2] Frank Ankersmit: WRR teleurstellend en saai over privatisering, NRC 19 & 20 mei 2012

[3] W.B.H.J. van de Donk (2001). De gedragen gemeenschap. Over katholiek maatschappelijk organiseren de ontzuiling voorbij. Inauguration Tilburg University, Sdu Uitgevers, Den Haag.

[4] Van Eijk (1998). Farming Systems Research and Spirituality. An analysis of the foundations of professionalism in developing sustainable farming systems. Ph.D. thesis, Wageningen Agricultural University, The Netherlands.  http://edepot.wur.nl/121226

Van Eijk (2007). Ontwikkeling en arbeidsethos in Sub-Sahara Afrika. Het belang van gedragsverandering en bewustzijnsontwikkeling. KIT Publishers, Koninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdam.

Van Eijk (2010). Development and Work Ethic in sub-Saharan Africa. The mismatch between modern development and traditionalistic work ethic. Lulu. http://www.lulu.com/spotlight/toondotvaneijkatupcmaildotnl  

Van Eijk (2010). Civic Driven Change through Self-Empowerment. Societal Transformation and Consciousness-Based Development. Lulu. http://www.lulu.com/spotlight/toondotvaneijkatupcmaildotnl  

Van Eijk (2010). Economie, statuswedloop en zelfregulering. Civis Mundi digitaal # 1, september 2010. http://www.civismundi.nl/index.php?p=artikel&aid=1436

Van Eijk (2010). Neoliberalisme en de rol van religie in ontwikkelingssamenwerking. Civis Mundi digitaal # 2, december 2010. http://www.civismundi.nl/index.php?p=artikel&aid=1507