III. Hitlers wereldbeschouwing als basis van zijn rassen- en Lebensraum- politiek

Civis Mundi Digitaal #18

Bespreking van: Werner Maser, Hitlers Mein Kampf. Geschiedenis-Fragmenten-Commentaren. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2009.         
Perry Pierik, De geopolitiek van het Derde Rijk. De geestelijke wortels van de veroveringsveldtocht naar het Oosten. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2012.  

III.              Hitlers wereldbeschouwing als basis van zijn rassen- en Lebensraum- politiek

Bespreking van: Werner Maser, Hitlers Mein Kampf. Geschiedenis-Fragmenten-Commentaren. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2009.         
Perry Pierik, De geopolitiek van het Derde Rijk. De geestelijke wortels van de veroveringsveldtocht naar het Oosten. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2012.  

Twee prachtig uitgegeven boeken als onderdeel van een indrukwekkend fonds van boeken over de Eerste en Tweede Wereldoorlog, over Adolf Hitler, het nationaalsocialisme, gezichtsbepalende figuren van het Derde Rijk als Gӧring, Himmler en Eichmann, de geopolitiek van dat Rijk; en de vreselijke ontaarding ervan in de Holocaust. De uitgever Perry Pierik heeft dat fonds als historicus met grote inzet en kunde opgebouwd en daar zelf ook een substantiële bijdrage aan geleverd. Hij zou daar als uitgever en historicus meer erkenning en waardering voor verdienen dan tot dusver het geval is.

We bespreken hier kort twee publicaties in dat fonds. Het eerste boek van de hand van de Duitse historicus Werner Maser biedt een uitstekend inzicht in de omstandigheden waarin Mein Kampf als meest omstreden boek is ontstaan met relevante documenten en voorzien van een zeer uitgebreid notenapparaat en aan het slot een chronologisch overzicht van de internationale politieke conferenties, besluiten en de gevolgen daarvan die tussen eind 1923 en eind 1926 betrekking hadden op de positie van Duitsland, dus de tijd waarin Hitler Mein Kampf schreef en publiceerde. Interessant detail is de rol van de familie Wagner bij de totstandkoming van Mein Kampf. Zij stelde namelijk Hitler met wie zij inmiddels bevriend geraakt was, een schrijfmachine en papier ter beschikking.  Het is wel de bijbel van het nationaalsocialisme genoemd. Hitler presenteerde het boek als een nieuwe politieke religie. Met zijn dood is het een historisch document geworden dat de ideologische basis schetst van zijn miraculeuze op- en ondergang. Het bestaat uit twee delen. Het eerste is voornamelijk autobiografisch en eindigt met zijn besluit beroepspoliticus te worden. In het tweede deel komt zijn ideologie aan de orde. Aanvankelijk had dit boek weinig succes. Pas na 1930 wordt het een commercieel succes in aansluiting op Hitlers electorale successen. Vanaf 1936 kregen jonggehuwden Mein Kampf gratis als huwelijksgeschenk van de Führer.

Het boek van Maser verscheen als in 1966 en is sindsdien continu geactualiseerd. Het geldt sindsdien als het standaard werk over dit onderwerp en is wereldwijd vertaald, ook in Nederland. Het hier besproken boek is een nieuwe Nederlandse vertaling ervan waarin alle actuele aanpassingen van Maser verwerkt zijn. Van 1925 tot zijn zelfmoord in 1945 heeft Hitler consequent uitgevoerd wat in dit boek als zijn wereldbeschouwing vertolkt is. Het is, aldus deze Duitse historicus, het meest merkwaardige boek dat ooit door een politicus is geschreven.

Het tweede boek dat Hitlers geopolitiek tot onderwerp heeft, hangt nauw samen met dat over diens Mein Kampf. In de 20ste eeuw domineert nog de geopolitieke dimensie van de wereldpolitiek en wordt die dimensie ondersteund door geopolitiek als nieuw wetenschappelijk vakgebied. In het Derde Rijk speelt die politiek een centrale rol in de wereldpolitiek ambities van dat Rijk.

Het boek van Pierik vult een gat op in de historiografie van het Derde Rijk. Die is namelijk, zo stelt hij, niet in balans. Het wereldpolitieke beeld van Hitler steunde op twee met elkaar samenhangende pijlers: zijn rassentheorie en -politiek met de vernietiging van het Joodse ras (Holocaust) als uitvloeisel en zijn Lebensraum-politiek naar het oosten toe. Die Lebensraum zocht Hitler niet in verwerving van overzeese koloniën zoals anderen Europese landen dat gedaan hadden, maar in de opbouw van een continentaal rijk in Midden en Oost Europa met als onvermijdelijk uitvloeisel oorlog met Polen en de Sovjet-Unie. De eerste pijler heeft uitgebreide historische aandacht gekregen, het tweede is ondergesneeuwd geraakt. Dit boek biedt een eerste indrukwekkende aanzet tot verder onderzoek naar de Lebensraum-ideologie van Hitler. De veldtocht naar het Oosten, de zogenaamde operatie Barbarossa (1941), was het sluitstuk van de geopolitieke visie van het Derde Rijk en van de lebensraum politiek.

De militaire kant ervan heeft in krijgskundige studies inmiddels de nodige aandacht gekregen. Het onderzoek naar de ideologische achtergronden ervan is daarbij ver achtergebleven. In deze leemte voorziet het boek van Pierik ruimschoots. Hij schetst die Lebensraum-ideologie als een visie waarin rationele koelbloedige berekening hand in hand gaat met mythevorming over Duits-Germaans-Arisch superioriteitsbesef (ariosofie). Het is een visie die uitmondt in de grootste veroveringstocht in de moderne geschiedenis na Napoleon.

Het lijkt erop, aldus Pierik, dat moderne historici, levend en denkend in een sterk rationele context, moeite hebben zich in te leven in de geestelijke wortels van zoiets irrationeels en afwijkends als de nazi ideologie. Hij verklaart daarmee ook het ontbreken van het nodige onderzoek naar Hitlers Lebensraum-theorieën en fantasieën. De geschiedenis van Hitler en zijn nazi-ideologie is de geschiedenis van de onderschatting van deze zo sterk afwijkende historische figuur als politicus en ideoloog. Het is de leidraad van de auteur, die daarmee, lijkt me, de goede weg kiest om dit uitzonderlijke politieke fenomeen en diens uitzonderlijke rassen- en Lebensraum-politiek te doorgronden.