Traditionele en christelijk geïnspireerde visie op ouder worden en ouderdom. Ouder worden als een spirituele kans

Civis Mundi Digitaal #32

door Wim Couwenberg

Bespreking van: Jean-Jacques Suurmond, Meer geluk dan grijsheid. Spiritualiteit van de ouderdom. Uitgeverij Meinema, Zoetermeer. Zesde druk, 2014.

Radicaal andere weg als antwoord op ouder worden en ouderdom

Dit is een christelijk geïnspireerd boekje over ouderdom, met een heel andere teneur dan de zojuist genoemde boeken. De auteur werkt als predikant/geestelijk verzorger in een verpleeghuis. Hij is gestalt-therapeut, en bekend columnist van het dagblad Trouw. Dit is ongetwijfeld een ervaringsdeskundige. Maar als zodanig tapt hij wel uit een heel ander vaatje dan de auteurs in het voorgaande artikel. Zijn visie op ouder worden en ouderdom impliceert dat we dat gelaten moeten aanvaarden, als een noodlot dat ieder overkomt. We moeten dat in zijn ogen opvatten als een unieke spirituele kans om geestelijk te groeien. In die afwijkende, christelijk geïnspireerde visie, neemt hij consequent stelling tegen het dominante liberale ontwikkelingsmodel van onze moderne cultuur, met zijn pretenties van autonomie, zelfbeschikking, zelfredzaamheid en de illusie van de maakbaarheid van het bestaan. Het leven laat zich in die visie niet beheersen, zoals in het moderne denken verondersteld wordt. In die geest legt de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), zo vindt hij, ook voor veel ouderen een onrealistisch groot accent op zelfstandigheid, eigen verantwoordelijkheid en participatie aan de samenleving.

Als geestelijk verzorger is het hem opgevallen dat mensen heel verschillend reageren op het proces van aftakeling dat het ouder worden begeleidt. Allerlei factoren spelen hierbij mee. Maar de belangrijkste is onwetendheid. En daar wil deze ervaringsdeskundige met die boekje wat tegen doen. Hij doet het wel vanuit zijn christelijke levensvisie, die de niet-religieuze mens niet direct zal aanspreken. Zonder de problemen van de laatste levensfase te bagatelliseren, wil hij aantonen dat in dat proces van ouder worden en de aftakeling van levenskrachten juist een spirituele kans ligt. Terwijl de uiterlijke kant van de mens achteruit gaat, kan de innerlijke kant juist vooruitgang boeken.

 

Recept voor bejaardengriep, maar ook een spirituele kans

Ouder worden, zo betoogt hij, is een oefening in realiteitszin. Naarmate we ouder worden, gaat de levensconditie steeds meer achteruit, evenals het incasseringsvermogen. De ontgoocheling over de ouderdom kan een recept worden voor depressiviteit, wat wel de bejaardengriep wordt genoemd. Men spreekt in dit verband zelfs van een depressie-epidemie. Maar die ontgoocheling kan ons ook wakker schudden uit de illusie dat de wereld om ons draait, zoals dat laatste tegenwoordig culmineert in de selfie-mode en de aan Facebook ontleende kreet: “Ik word geliked, dus ik ben”, een actuele versie van de klassieke uitspraak van Descartes, “Ik denk, dus ik ben”; dat de schellen ons van de ogen vallen en we gaan inzien dat niet wij, maar God het centrum van de wereld is. Dat kan ons derhalve oproepen tot overgave aan God. Een christelijk geïnspireerde dichter drukte die overgave eens uit in de volgende woorden:

 

Oud worden

is tegen wil en dank

met U

en door het leven zelf

de angst voor doodgaan

langzaam overwinnen.

Is leren hopen

dat Gij ook dan

niet voelbaar

en niet zichtbaar,

maar heel reëel

bij mij zult zijn.

 

Deze spirituele les van de ouderdom licht de auteur toe met het bekende Bijbelverhaal van de oude Job. Lijden aan de moeilijkheden van de ouderdom ziet hij als gevolg van die onwetendheid. Als het lichaam ons in de steek laat, en het leven steeds meer aan onze controle ontglipt, kan dat ertoe leiden dat men de zin in het leven verliest, en gebukt gaat onder gevoelens van schuld en eenzaamheid. We kunnen ons daarvan bevrijden door het contact met en de overgave aan God. De ontregeling van de ouderdom ziet de auteur juist als een grote spirituele kans en potentie. Onvermoede geestelijke krachten kunnen ons dan toevallen. Ouder worden als een spirituele weg is in deze christelijk geïnspireerde visie het antwoord op de noden van de ouderdom.

In tegenstelling tot de seculiere auteurs die ik in het voorgaande artikel de revue liet passeren, en denken vanuit de potenties en pretenties van het liberale ontwikkelingsmodel, wijst de traditie van spiritualiteit waarop deze geestelijk verzorger zich baseert een radicaal andere weg als antwoord op de problemen van de ouderdom. We zien hier een duidelijke controverse in het denken over ouderdom: een moderne, seculiere en optimistische visie, versus een meer traditionele benadering ervan, die appelleert op het christelijke besef van nederigheid, en zich bewust distantieert van de seculiere pretenties van de maakbaarheid en de autonomie van de mens, die in de ouderdom volstrekt ten onder gaan.

Opvallend is dat veel mensen tegenwoordig op het eind afscheid willen nemen van wat zij als een voltooid leven beschouwen en ervaren. In een louter seculier perspectief past dat zeer wel, maar niet als men een postmortaal levensperspectief veronderstelt. Daarover meer in het volgende nummer.