Prominente politieke carrière van een gedreven liberale politica als reactie op een foute familiegeschiedenis

Civis Mundi Digitaal #34

door Wim Couwenberg

Bespreking van: Alies Pegter, Haya van Someren-Downer. Liberaal activiste. Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2015.

Opnieuw een biografie over een Nederlandse politieke figuur, en nu over de betrekkelijk jong gestorven politica Haya van Someren-Downer (1926-1980). In haar eigen tijd was zij een van de hoofdrolspelers en een bekende Nederlander, maar nu lijkt zij alweer vergeten, schrijft de biografe, een historicus die als journalist werkzaam is, in een kort voorwoord. Het is goed dat deze biografie geschreven is, want deze politica verdient zeker dat we op die manier herinnerd worden aan haar opmerkelijke leven en streven. Ik ben zelf een leeftijdgenoot van haar, zelfs enige maanden eerder geboren. Haar eigen tijd, waarin zij als politica glorieerde, is ook mijn tijd geweest, al is mijn tijd nog niet voorbij. Maar als tijdgenoot van haar herinner ik mij haar tijd nog heel goed, evenals degenen die toen een politieke rol speelden en in deze biografie ter sprake komen. Ik was in de jaren ’50, evenals deze politica, zelf ook journalist, en lid van de parlementaire redactie van een grote landelijke krant, en heb daardoor haar politieke opgang van nabij kunnen volgen. Wat ik toen niet wist, was dat zij een kind was uit een NSB-gezin. En zoiets was van stonde af aan voor haar een grote politieke handicap. Voor kinderen uit zo’n gezin was geen begrip. En de meesten gingen gebukt onder de schaamte over hun familiegeschiedenis, waarop zij, hoewel onschuldig, werden aangekeken. De dochter van een NSB-burgemeester in Den Bosch, die naast het huis van mijn ouders woonde, en later zelf met een burgemeester getrouwd is geweest, beklaagde zich over haar verleden en de publieke reactie daarop, nog op haar oude dag.

 

Atypische VVD’er

De eerste grote prestatie van Haya van Someren-Downer als prominent politica in haar tijd is dat zij zich, ondanks die familiegeschiedenis, niet in haar schulp teruggetrokken heeft, zoals vele lotgenoten deden, en het volle licht van de openbaarheid niet gemeden heeft. Zij is dapper haar eigen politieke weg gegaan, en heeft zodoende een zodanig opmerkelijke politieke carrière weten op te bouwen, dat er een biografie aan gewijd is. Het was een carrière als overtuigd aanhanger en vertolker van het liberalisme dat, zoals de biografe terecht opmerkt, voor haar veel meer was dan een politieke overtuiging. Het was voor haar een levensbeschouwing, die ze uitdroeg als een gelovige. In dit opzicht noemt de biografe haar een atypische VVD’er. Die liberale gedrevenheid als politica ging hand in hand met haar religieuze vrijzinnigheid. Meer dan door ambitie of ijdelheid leek zij gedreven door het heilige vuur dat het liberalisme na de oorlog in haar ontstoken had, stelt de biografe. Maar haar ambitie, haar geldingsdrang, was zeker niet minder dan de kracht van haar liberale ideologie. Dat liberalisme gaf haar het houvast om in haar leven en streven goed te maken wat tijdens de oorlog fout was gegaan, en zo de verkeerde politieke keuzes van haar familieleden te herstellen; keuzes waarop die familieleden al tijdens de oorlog meestal zijn teruggekomen. Opportunistische motieven speelden hierbij veelal een rol. Door na haar vertrek uit het ouderlijk huis nadrukkelijk afstand te nemen van haar familieleden, demonstreerde zij nadrukkelijk dat zij zelf niets van doen gehad heeft met dat foute verleden. Dat verleden bleef haar tijdens haar politieke carrière niettemin achtervolgen, en werd nu en dan ook tegen haar aangevoerd en in stelling gebracht.

 

Met Haya van Someren en Wiegel naar een VVD als volkspartij

Als studente was zij in 1948 al aanwezig bij de oprichtingsvergadering van de VVD. En zij meldde zich ook meteen aan als lid. Zij werd nadien namens de VVD het jongste Tweede Kamerlid, en daarna de jongste partijvoorzitter. Met Hans Wiegel, die in 1961 onmiddellijk lid werd van de JOVD nadat hij haar had horen spreken, is zij als VVD-politica erin geslaagd van die aanvankelijk nogal deftig aandoende politiek club een echte volkspartij te maken, en als zodanig ook een serieuze tegenspeler van de PvdA. De politieke strategie die daarbij gevolgd werd, was de PvdA met een sterk polariserende antisocialistische stellingname te bestrijden. Het was toen ook de tijd van de Koude Oorlog. En dat speelde terdege mee in die antisocialistische stellingname. Met het einde van de Koude Oorlog is daar, zoals bekend, een einde aan gekomen. Het ideologisch antagonisme van haar tijd tussen socialistische/sociaaldemocratische en liberale politiek is sindsdien dood en begraven, want irrelevant geworden. Dat werd na de Koude Oorlog al meteen gedemonstreerd met de vorming van twee paarse kabinetten, en sinds enige jaren opnieuw door het kabinet Rutte II, dat daarvan een nieuwe bevestiging is. In dat opzicht is Haya van Someren-Downer als politica voltooid verleden tijd geworden.

 

Abortuskwestie

Hoewel zij zich niet profileerde als opvallende feministe heeft zij, eerst als journalist van de Telegraaf, en daarna als politica, zich ook onderscheiden als prominent voorvechtster van vrouwenrechten, en zodoende als overtuigde liberale politica de strijd voor de emancipatie van de vrouw mede gediend. Zij deed dat ook daadwerkelijk door nadrukkelijk haar huwelijk en gezinsleven te combineren met politieke jobs, wat in die tijd nog niet gebruikelijk was. Zij distantieerde zich hiermee van de Franse filosoof en feministe Simone de Beauvoir, die van mening was dat zij als vrouw moest kiezen tussen carrière of huwelijk en gezin. Een combinatie daarvan achtte zij niet wel mogelijk. Deze praktijkfeminisme wilde laten zien dat je als vrouw beide wel degelijk kunt combineren.

Opmerkelijk was wel haar verzet tegen de ontwerp-abortuswet, met name in de Tweede Kamer mede ontworpen door haar partijgenote Els Veder-Smit. In die Kamer werd dat ontwerp met grote meerderheid aanvaard, ook door de VVD-fractie onder leiding van Hans Wiegel, die ook bezwaren had tegen abortus, maar om politiek-strategische redenen toch voor dat toen omstreden ontwerp stemde. In de Eerste Kamer sneuvelde dat wetsontwerp echter alsnog, mede door de tegenstem van Haya van Someren-Downer, als fractievoorzitter van de VVD in die Kamer, wat zij na haar partijvoorzitterschap was geworden. Dat veroorzaakte grote consternatie, en Haya van Someren-Downer raakte daardoor helemaal over haar toeren. Gezien haar sterke liberale overtuiging is haar tegenstem ook moeilijk te begrijpen. Zij had er in haar fractie een vrije kwestie van gemaakt, en zodoende heeft een deel van die fractie met haar tegen dat wetsontwerp gestemd. Het was, zo bekende zij, de moeilijkste beslissing in haar politieke leven, dat spoedig zou eindigen. Zij kreeg namelijk kanker, die spoedig ongeneeslijk bleek. Tegen het einde van haar leven, bij de viering van de 30e verjaardag van de VVD in 1978, brak zij in een toespraak tot haar partij nog een lans voor een liberalisme met een zacht gezicht. Wat de abortuskwestie betreft, die werd spoedig opgelost. Samen met VVD-minister van Volksgezondheid Leendert Ginjaar wist CDA-minister van Justitie Job de Ruiter daarover een compromis tot stand te brengen, waardoor op 18 december 1980 een abortuswet werd aangenomen, zij het wel met de kleinst mogelijke meerderheid.

 

Boeiende biografie

Dat zij een bekende Nederlander werd in een tijd toen die term nog niet bestond, was mede te danken aan haar mediagenieke optreden voor radio en tv, en het gemak waarmee zij met de pers omging, waarbij zij ook vrijmoedig haar privéleven betrok. Dat privéleven wordt in de biografie voor zover relevant in grote trekken adequaat weergegeven, haar familiegeschiedenis, haar huwelijk en haar gezinsleven.

De auteur verdient een compliment voor haar boeiende biografie, die zij als journalist zonder wetenschappelijke pretenties geschreven heeft over een politica, die in haar tijd sterk de aandacht trok door haar politieke rol, haar temperament, haar liberale overtuiging, en de wijze waarop zij die uitdroeg en tot gelding bracht. Kortom, door haar bijzondere kwaliteiten, die zij als nog betrekkelijk zeldzame vrouw in de mannenwereld van de politiek met groot elan tentoonspreidde.