De kwaadaardige charlatanerie van Hans Achterhuis

Civis Mundi Digitaal #60

door Paul Cliteur

Dit is de vraag die Wim Couwenberg stelt in zijn bijdrage aan dit themanummer. Hij licht dat toe met een stukje tekst dat gepubliceerd is in een eerder nummer van Civis Mundi, namelijk: “Hoeveel ruimte is er voor religie in een seculiere samenleving? Als we naar het maatschappelijke debat over de excessen van godsdiensten kijken – het misbruik in de katholieke kerk, misbruik in joodse gemeenschappen en het terrorisme uit naam van god – lijkt het makkelijk om te oordelen. Maar religie biedt juist ook houvast en zingeving in een snel veranderende wereld. Op de hele wereld is er geen volk te vinden zonder religie. Gelovig zijn zit dus niet alleen diep verankerd in onze cultuur, maar ook in ons menszijn. Het aantal gelovigen op de wereld blijft in weerwil van het maatschappelijke debat gestaag toenemen.”

 

 

Terrorisme in naam van God

 

Ik blijf even hangen bij “terrorisme in naam van god”. Dirk Verhofstadt en ik hebben daar onlangs een boek over geschreven: In Naam van God. Elke dag een aanslag (2018).[1] Dat laatste verwijst naar het feit dat in 2017 elke dag (beschreven in hoofdstuk 4 van dat boek) wel ergens op de wereld een aanslag werd gepleegd, waarbij de plegers zich beroepen op God. Het gaat, in hun eigen beleving, om door God gemandateerde aanslagen. Men kan ook zeggen: het gaat, in hun eigen beleving, om door God bevolen aanslagen. Net als Abraham meende te horen dat hij zijn zoon Izaäk moest offeren om zijn loyaliteit aan God te bewijzen (en ook bereid was dat te doen, blijkens Genesis 22), zo denken aanslagenplegers dat zij gewelddaden moeten plegen om de vijanden van God te bestraffen of te intimideren. Net zoals de bijbelse figuur Pinechas dacht een Israëlitische man en een Moabitische vrouw te moeten vermoorden omdat hij dacht dat God dat van hem vroeg (Numeri 25), zo denken de gebroeders Kouachi dat zij met goddelijk mandaat bijna de gehele redactie van Charlie Hebdo moeten uitmoorden om die cartoonisten te bestraffen voor hun godslastering. En net zoals de profeet Elia, nadat hij denkt bewezen te hebben dat zijn god de enig ware is (1 Koningen 18), zo denken religieuze leiders als Ayatollah Khomeini, Al Baghdadi en Osama Bin Laden dat zij hun volgelingen moeten oproepen de hedendaagse profeten van Baal en hun aanhangers te moeten afslachten.

 

 

Zingeving

 

Vanuit een bepaald perspectief valt dit allemaal onder de noemer “misbruik van religie”. Religie is er immers voor “zingeving”. En het doden van mensen valt niet onder die definitie van “zingeving”.

         Nee? Maar dan moet men toch eens de Vlaamse filosoof Maarten Boudry lezen over zinvol geweld. Het geweld geeft een enorme zin aan het leven van de theoterrorist.[2] De zin van het leven bestaat immers niet in het najagen van zoiets ordinairs als the greatest happiness of the greatest number, maar in iets veel verheveners: de dienst aan God. Abraham dient God, Pinechas ook, en Elia bemiddelt tussen God en mens en vertelt de mensen dat geweld hun goddelijke opdracht is. Dat geeft een enorme zin aan die levens. Van alle drie: Abraham, Pinechas en Elia.

         Nu zijn dat allemaal oude verhalen, zal men zeggen, verhalen die niemand meer leest. Bovendien, er is zoveel moois in de bijbel te vinden. Waarom wijs ik daar niet op?

         Dat wil ik best. Ik zie dat ook wel. Ik denk alleen dat het niet opweegt tegen Genesis 22, Numeri 25 en 1 Koningen 18. Met dat “opwegen” bedoel ik niet dat kwantitatief meer van dit soort passages in de bijbel staan dan oproepen tot naastenliefde en goed zijn voor de weduwen en wezen, maar omdat het laatste type teksten het eerste type teksten niet kan compenseren. Een theoterrorist die denkt dat hij de religieuze opdracht heeft een discotheek op te blazen kan heel goed van mening zijn dat weduwen en wezen verzorging verdienen. Althans bepaalde weduwen en wezen dan.

 

 

Discussie over dit onderwerp

 

Wat mij altijd enorm verbaast met dit onderwerp, is dat het zo ongelooflijk moeilijk is daarover een discussie te voeren zonder dat men een volstrekt vertekende voorstelling van zaken geeft van het standpunt dat de ander inneemt (mijn standpunt, bedoel ik). Ik had laatst die ervaring weer met een “bespreking” van ons boek door de filosoof Hans Achterhuis in De Volkskrant. De kop boven zijn “boekbespreking” luidt: “Paul Cliteur en Dirk Verhofstadt openen de jacht op de ‘theoterrorist’ in een slordig en vooringenomen boek”. Drie dingen.

Allereerst wij openen helemaal geen jacht op theoterroristen, wij constateren dat theoterroristen bestaan en we proberen die te begrijpen. Wij denken ook dat een effectieve bestrijding van terrorisme (waarvan we dan maar moeten hopen dat Achterhuis dat ook nodig acht) alleen maar mogelijk is, wanneer we begrijpen hoe het terroristische wereldbeeld in elkaar zit. En daar heeft “theo” iets mee te maken.

Twee: Achterhuis weet ons op niet 1 fout te betrappen. Wat hij doet, is zijn eigen onnozele analyse tot waarheid verheffen om dan op het moment dat hij constateert dat die van ons daarvan afwijkt dat als een “fout” van ons aan de Volkskrantlezer voor te spiegelen.

Drie: van vooringenomenheid is alleen sprake in die zin dat ik inderdaad al jarenlang (al sinds The Secular Outlook uit 2010 en Het monotheïstisch dilemma uit hetzelfde jaar) dat standpunt ben toegedaan. Als je dat “vooringenomen” wilt noemen, dan is elke auteur die niet elk jaar zijn standpunt verandert “vooringenomen”. Ik heb ook al jarenlang de indruk dat we zo weinig effectief zijn in de bestrijding van terrorisme, omdat we gewoon op het verkeerde spoor zitten met de diagnose van het verschijnsel. Het maakt namelijk heel veel uit wat je ziet als de oorzaken van het terrorisme. Als je denkt dat terroristen arm en zielig zijn, heb je een hele andere therapie voor ogen dan wanneer je denkt dat hun religieuze wereldbeschouwing een bepalende factor is. Het is dus van groot belang om de juiste diagnose te stellen. En dat laten onze politici na. Althans vooralsnog, er is nu een lichte kentering te onderkennen in de zin dat Trump, May en Macron zich in de goede richting bewegen. Maar we hebben heel wat achterstallig werk te verrichten.

 

 

1989

 

De vraag is natuurlijk hoe het kan dat we het hedendaags theoterrorisme zo moeilijk op het netvlies kunnen krijgen. Want dat is het geval. Heel langzaam, tergend langzaam, begint tot ons door te dringen dat we een probleem hebben met religieus gemotiveerd terrorisme dat wordt gevoed door de wereldbeschouwing van het salafisme, een radicale stroming die inspiratie zoekt in de soennitische islam.[3] Dat salafisme kan zich middels oliekapitaal verspreiden door het subsidiëren van leerstoelen, het meehelpen aan moskeefinanciering, het mede financieren van “liefdadigheidsinstellingen”[4] en westerse liberale democratieën zijn er niet in geslaagd de harten te veroveren van tweede en derde generaties migrantenkinderen. Althans te weinig.

         Wat nu het grote raadsel is, is hoe het kan dat de vertegenwoordigers van de baby boom generatie dat maar niet willen erkennen. Hoe kan dat?

         Achterhuis is misschien de sleutel om dat te begrijpen. De baby boomers hebben vaak in hun politiek engagement aangelopen achter marxisme of het marxisme-leninisme, of het Trotskisme of het Maoïsme. Ook Achterhuis. Hans Achterhuis wijdde in zijn boek Filosofen van de Derde Wereld (1975) een beschouwing aan het “vrijheidsbegrip” van Mao Tse-Toeng. Hij was heel welwillend over de opvattingen van de massamoordenaar. Daarin onderscheidt Achterhuis zich niet van vele andere ideologen van zijn generatie. De meesten van hen hadden het faliekant fout.

         In 1989 viel de muur en toen begonnen velen van hen in de spiegel te kijken. Voor de meesten van hen was het duidelijk: zij hadden het grootste deel van hun leven achter de verkeerde profeten aangelopen. Dat vertaalt zich nu in een preoccupatie van hen met die tijd. Dat in 1989 een nieuw soort totalitarisme zich aandiende, is aan Achterhuis en zijn generatie voorbij gegaan. De Rushdie Affaire hebben ze gemist. De opkomst van Iran hebben ze gemist. Dat in 1989 een nieuw soort, door religie gemotiveerd terrorisme naar voren is gekomen hebben ze gemist. En voorzover ze het hebben gezien, proberen ze dat weg te interpreteren als veroorzaakt door iets anders. Israël. Bush, nu Trump. (Obama slaan ze altijd even over, want dat is hun type of guy).[5] Maar het heeft allemaal niet met de religieuze fanatici te maken, niet met de Kouachi-broers, maar met “ons”, decadente, westerse, kapitalistische, neo-imperialistische, racistische westerlingen.

         Je zou verwachten dat een generatie die ongelooflijk geblunderd heeft in zijn leven als het om politieke diagnoses aankomt een beetje voorzichtiger zou zijn. Maar zo werkt dat dus kennelijk niet. Het marxisme van de jaren zestig van de twintigste eeuw is dan ook niet echt weg, maar het zet zich voort in een culturele variant: cultuurmarxisme.[6] Het fellow traveling is tegenwoordig niet meer die met het maoïsme,[7] maar met het islamisme.[8]

         Zeg ik nu dat “religie” (in het algemeen) de wortel is van alle kwaad? Welnee. En daar komen we bij des Pudels Kern. De discussie over “religie en geweld” is mede zo verwarrend omdat de stelling “geweld wordt mede veroorzaakt door religie” wordt verbasterd tot:

  • Alle geweld is religieus
  • Religie is intrinsiek gewelddadig
  • Jodendom, christendom en islam zijn gewelddadig
  • Jodendom, christendom en islam zijn even gewelddadig, enzovoorts

Ongeveer alle denkfouten die te maken zijn worden gemaakt door Hans Achterhuis en soms bekruipt mij wel eens het angstige gevoel dat dit onderwerp nu eenmaal niet te bespreken valt, omdat je altijd ten prooi valt aan domheid, kwaadaardigheid of een combinatie daarvan. Maar ik heb weer hoop gekregen door Dr. Floris Van den Berg, schrijver van een onlangs verschenen de olijke atheïst.[9]Hij is zo vriendelijk geweest het in een Venn-diagram uiteen te zetten en, naar mijn idee, zo helder dat zelfs Hans Achterhuis het zou moeten kunnen begrijpen. Geen beter besluit van dit artikel dan met dit schema, waarop ik mijn hoop heb gesteld:

 

 

Of het schema ons kan redden van de kwaadaardige charlatanerie van mensen als Hans Achterhuis weet ik niet. Maar zo is het vaak in het leven. Het is Sisyfus-arbeid.



[1] Cliteur, Paul, en Verhofstadt, Dirk, In naam van God, Houtekiet, Antwerpen en Amsterdam 2018.

[2] Zie: Boudry, Maarten, “Zinvol geweld”, in: Lode Lauwaert, red., Filosofie van geweld, Polis, Kalmthout 2017, pp. 19-50; Boudry, Maarten, “Hoe links zijn eigen kinderen opeet”, in: Paul Cliteur, Jesper Jansen en Perry Pierik, red., Cultuurmarxisme: er waart een spook door het Westen, Uitgeverij Aspekt, Soesterberg 2018, pp. 75-87.

[3] AIVD and NCTV, Salafism in the Netherlands: Diversity and dynamics, The Hague 2015; Verhofstadt, Dirk, Salafisme versus democratie, Houtekiet, Antwerpen/Utrecht 2016.

[4] Webb, Emma, Wolves in sheep’s clothing: how islamist extremists exploit the UK charitable charitable sector, The Henry Jackson Society, London 2018.

[5] Een mooie analyse hiervan geeft: Hannan, Daniel, The New Road to Serfdom: a letter of warning to America, Broadside Books, New York 2010.

[6] Cliteur, Paul, Jansen, Jesper, Pierik, Perry, Cultuurmarxisme: er waart een spook door het Westen, Uitgeverij Aspekt, Soesterberg 2018; Lukkassen, Sid, Levenslust en doodsdrift: essays over politiek en cultuur, De Blauwe Tijger, Groningen 2017.

[7] De klassieke boeken over fellow traveling zijn: Caute, David, The fellow travellers: Intellectual friends of communism, Yale University Press, New Haven and London, 1988 (1973); Hollander, Paul, From Benito Mussolini to Hugo Chavez: Intellectuals and a Century of Political Hero Worship, Cambridge University Press, Cambridge 2017; Hollander, Paul, Political Pilgrims: Travels of Western Intellectuals to the Soviet Union, China and Cuba, Oxford University Press, New York / Oxford 1981. Zie ook: Jong, Coen de, “De teloorgang van de religiekritiek”, in: David Pinto en Paul Cliteur, red., Moord op Spinoza: de opstand tegen de Verlichting en de moderniteit, Uitgeverij Aspekt, Soesterberg 2018, pp. 101-125.

[8] Het is de grote verdienste van Glazov dat hij goed de overgang laat zien van fellow traveling met Stalinisme en Maoïsme naar islamisme: Glazov, Jamie, United in Hate: The Left’s Romance with Tyranny and Terror, WND Books, Los Angeles 2009. Zie ook: Rooy, Wim van, “Frankrijk en zijn intellectuelen”, in: Paul Cliteur, Jesper Jansen en Perry Jesper, red., Cultuurmarxisme: er waart een spook door het Westen, Uitgeverij Aspekt, Soesterberg 2018, pp. 187-229.

[9] Berg, Floris van den, De olijke atheïst: filosoferen over de waan van religie, Houtekiet, Antwerpen/Utrecht 2018.