Amerika versus Iran en de gevolgen daarvan

Civis Mundi Digitaal #60

door Jan de Boer

De verhouding Verenigde Staten- Iran is altijd al slecht geweest en Donald Trump maakt daarop geen uitzondering. In 1941 werd Mohamed Reza Chah, na afzetting van zijn pro-Duitse vader door de geallieerden, als laatste telg van het geslacht Pahlavi als monarch van Iran geïnstalleerd. Zijn bij vrije verkiezingen gekozen premier Mossadech wilde van Iran een democratische, progressieve en niet-religieuze Staat maken met een zo groot mogelijke onafhankelijkheid van de westerse grootmachten. In dat kader nationaliseerde hij de Iraanse olie-industrie; Dat schoot Engeland en Amerika in het verkeerde keelgat en met steun van het Iraanse leger en religieuze groeperingen werd met een staatsgreep Mahamed Reza Chah met zijn regering van Mossadech afgezet en verjaagd. Na korte tijd werd Mohamed Reza Chah echter weer als monarch geïnstalleerd. Hij ontwikkelde zich als een dictatoriale alleenheerser, vervolgde alle oppositie die hij letterlijk monddood maakte met behulp van zijn gevreesde geheime politie Savak. Hij wilde met doorgedreven hervormingen van Iran een moderne westerse Staat maken en veroorzaakte daardoor een grote kloof tussen een westers georiënteerd deel van de bevolking in de steden en de overgrote conservatieve en religieuze sjiitische meerderheid van de bevolking.

Op economisch gebied haalde hij nauwe banden aan met Frankrijk en met name ook Japan ten nadele van Amerika, dat de groeiende invloed van Iran in het gebied van de Perzische Golf als een bedreiging van zijn belangen en die van zijn soennitische bondgenoot Saoedie-Arabië zag. Dus subsidieerde Amerika religieuze sjiitische acties in Iran in de hoop dat Mohemed Reza Chah van zijn troon gestoten zou worden. Dat is dan ook met een volksopstand en de komst van ayatollah Komeini gebeurd. Khomeini maakte van Iran een sjiitische theocratische staat en was duidelijk geen vriend van het in zijn ogen ongelovige westen. Iran werd in die jaren door het Irak van Saddam Hoessein, toen nog een dierbare vriend van Amerika dat hem rijkelijk van wapens voorzag, in een oorlog gesleept die miljoenen slachtoffers kostte. Geen wonder dat de bevolking in Iran niet overloopt van warme gevoelens voor Amerika. Iran ontwikkelde zich als kernmogendheid en na lange en moeizame onderhandelingen werd het befaamde tien jaar durende nucleaire akkoord met alle nucleaire grootmachten gesloten. Iran beperkt zich volgens dit akkoord tot kernontwikkeling louter voor civiele doeleinden die nauwgezet gecontroleerd wordt door het Internationaal Atoom Agentschap.

 

Het Amerika van Donald Trump beschuldigt zonder enig bewijs dat Iran verder gaat met nucleaire ontwikkeling voor militaire doeleinden en heeft zich vervolgens uit dit akkoord teruggetrokken en opnieuw een embargo tegen Iran ingesteld. De gevolgen zijn desastreus voor Iran, voor Europa en ook voor de Verenigde Staten zelf. Voor Iran omdat het gematigde bewind van Rohani sterk verzwakt en de positie van de uiterst conservatieve, corrupte en zeer militante “Bewakers van de Revolutie” (een Staat binnen de Staat die sjiitische groepen buiten Iran als de Hezbollah in de Libanon financiert) versterkt en het de economische hervormingen en de daarvoor noodzakelijke buitenlandse investeringen die ook het levenspeil in Iran moeten verhogen, bedreigt. Wat dat betreft heeft Amerika aangekondigd dat het alle landen die nu in Iran investeren of daarmee handel drijven zal straffen in het kader van de Amerikaanse extraterritoriale wetgeving. Wanneer Trump veronderstelt dat het Iraanse volk nu wel in opstand zal komen tegen het islamitische regime, vergist hij zich lelijk en even terugkijkend op opstanden van een jaar geleden tegen het bewind, is het ook goed te beseffen dat deze bij lange na niet gedragen werd door democratisch ingestelde bewegingen.

Europa zal er alles aan doen om met de andere ondertekenaars van het nucleaire akkoord met Iran, dit akkoord overeind te houden., maar een gecoördineerde actie tegen de in het kader van de Amerikaanse wetgeving extraterritoriale sancties zal niet eenvoudig zijn, gezien de verschillende belangen van de Europese landen. Frankrijk is een groot voorstander van zo’n Europese actie, gezien haar grote economische belangen in Iran (Total, Airbus, Sanofi, Renault, Peugeot...), Duitsland is daarentegen zeer terughoudend, gezien zijn exportbelangen naar Amerika. Ook de Verenigde Staten zelf kunnen slachtoffer worden van deze Trumpiaanse beslissing: verslechterde relaties met hun beste bondgenoten in Europa, verslechterde positie van Amerikaanse bedrijven als Boeing, een destabilisatie van de wereldeconomie met een verzwakking van de dollar ten gunste van andere deviezen.

 

De eerste effecten van Trumps beslissing doen zich al voelen. De prijs van een vat ruwe olie, was 68 dollar, is de 80 dollar al gepasseerd. Bedreigingen van Iran dat als het economisch geïsoleerd wordt, het de Straat van Ormoes waar 20 procent van de wereldproductie van olie doorheen vaart, af zal sluiten en zeker de ook niet te vergeten ineenstorting van de olieproductie in Venezuela doen de olieprijs zeker tot 100 dollar per vat stijgen. Dat met waarschijnlijk een renteverhoging in Amerika doet het ergste vrezen voor de economie in de Europese landen.

Het Iraanse regime gaat kiezen voor de Euro-Aziatische vrijhandelszone, gecreëerd door Rusland om zijn invloed te herstellen. Iran versterkt zijn banden met China dat al zijn eerste handelspartner is. Zo speelt het verdeelde Europa in de ban van eurosceptische bewegingen en regeringen geen enkele rol van betekenis meer op het geopolitieke toneel. De toekomst van Europa gaat er somber uitzien.