De levenskansen op onze aarde in ernstig gevaar

Civis Mundi Digitaal #62

door Jan de Boer

Het gemeenschappelijk onderzoekscentrum van Europa (JRC) presenteerde eind juni 2018 zijn derde editie van de "Atlas mondial de la désertification" - de mondiale atlas van de verwoestijning - die voor de eerste keer gepresenteerd werd op de " Aarde-Top " in Rio de Janeiro in 1992. Sindsdien verslechtert ieder jaar een deel van het aardoppervlak, te weten een oppervlakte zo groot als de helft van de Europese Unie, dat wil zeggen meer dan twee miljoen vierkante kilometer. Afrika en Azië worden daarbij het zwaarste getroffen. De geograaf en belangrijkste opsteller van deze Atlas, laat weten dat nu 50 procent van het aardoppervlak ernstig aangetast is door menselijke activiteiten en klimatologische ontwikkelingen en dat dit proces versneld doorgaat. De onderzoekers werken met beelden en gegevens van bijna 100 daarvoor gelanceerde satellieten.

Ook de Verenigde Naties doen onderzoek en in een in de herfst van 2017 gepubliceerd rapport werd gewaarschuwd voor de buitensporige eisen die de mens aan de aarde stelt. Te midden van deze cijfers werd bijvoorbeeld gezegd dat 1,7 miljard mensen leven bij rivieren waarin het water steeds schaarser wordt. In 2050 kan als het huidige proces van verwoestijning doorzet, twee derde van de mensheid geconfronteerd worden met een tekort aan water.

De kaarten in de Atlas van de JRC tonen duidelijk aan dat het hier niet alleen droge of halfdroge regio’s betreft, maar dat het een algemeen verschijnsel is. De directeur van het JRC zegt: "Je constateert het ook als je Zuid-Spanje of de regio van Agadir in Marokko doorkruist. De groenteteelt gecombineerd met de wijze van irrigatie is zo intens dat de gronden daar uitgeput raken en niet meer te gebruiken zijn mede door de irrigatie veroorzaakte verzilting. "Voor deze specialist is de groene revolutie gebaseerd op monoculturen met hoog rendement en een massief gebruik van chemische producten een van de belangrijkste oorzaken van de verwoestijning van de aarde.

De regio van de Gran Chaco in Argentinië, Bolivia en Paraguay - een van de door de auteurs van de Atlas onderzochte regio’s - toont nog een ander facet van de verslechtering van de grond. De Gran Chaco, het tweede ecologische oerwoudsysteem ter wereld na het Amazonegebied in Zuid-Amerika en uniek wat betreft zijn biodiversiteit heeft in minder dan dertig jaar 142.000 vierkante kilometer oerwoud, een 20 procent van zijn totale oppervlakte, verloren ten gunste van de landbouw en blijft een van de meest bedreigde regio’s in de wereld door een steeds sterkere vraag naar landbouwproducten onder meer soja.

"Het is geen geweldige ontdekking", zegt de onderzoeker Michael Cherlet van het JRC, "maar de Atlas toont duidelijk aan dat waar deze producten geconsumeerd worden, dat niet de regio’s van de productie zijn". In Zuid-Amerika ontbost men om met name te voldoen aan de vraag van consumenten in Noord-Amerika en Europa. Volgens Peter Potapov van de Amerikaanse universiteit van Maryland zullen met het huidige ritme van groei van de agrarische, industriële en mijnbouwactiviteiten de oerwouden niet alleen in Paraguay maar ook in Laos en in Equatoriaal-Guinea… in 2030 verdwenen zijn. Het oerwoud in Centraal Afrika, in Nicaragua en Cambodja… kan hetzelfde lot ondergaan in de jaren 2040.

Voor de onderzoekers is het duidelijk dat met het huidige gebruik van grond, de klimatologische ontwikkelingen en door de opwarming van de aarde, en de achteruitgang van de biodiversiteit er geen oplossingen zijn die een verbeterde situatie garanderen. Ook is het tijd volgens de onderzoekers te erkennen en te accepteren "dat migranten uit Afrika ten zuiden van de Sahara met bijna 1000 miljoen inwoners, waarvan 70 procent onder de armoedegrens leeft en gemiddeld met 2 dollar per dag moet zien te overleven, hun verslechterde plattelandsgronden ontvluchten zelfs als de economische en politieke instabiliteit mee hun vertrek kan verklaren".

Ongeveer 700 miljoen mensen kunnen gedwongen worden om te vluchten in de jaren tot 2050 rekening houdend met de drastische vermindering van de voor de landbouw te gebruiken gronden, voorziet de Atlas. De verwachte vermeerdering van de bevolking op onze aarde: 9 miljard personen in het midden van deze eeuw, zal de druk op de natuurlijke hulpbronnen vrijwel ondraaglijk maken met alle gevolgen van dien.