De mythe van de Katharen

Civis Mundi Digitaal #69

door Jan de Boer

Jarenlang heb ik mijn zomervakanties in de Midi van Frankrijk: in Occitanië "het land van de Katharen" doorgebracht waar ik nu ook al weer ruim 20 jaar woon. Het "land van de Katharen" is een toeristische trekpleister van de eerste orde, er zijn tientallen boeken aan gewijd en het dient zelfs als keurmerk voor betere producten van lamsvlees tot vakantieverblijven.

 

Maar er is geen enkele historische bron die bewijst dat Occitanië in de middeleeuwen het "land van de Katharen" was. Nergens in de duizenden verslagen van de inquisitie worden de Katharen genoemd. Er wordt wel in deze processen -verbaal gesproken over ketters aan wie bizarre rituelen worden toegeschreven, die door historici aangegrepen zijn om het bestaan van een ketterse kerk met gemeenschappen te construeren. Helaas hebben deze bronnen een heel groot probleem: het zijn verklaringen, bekentenissen van mensen beschuldigd van ketterij die geen enkel recht op verdediging hadden, en maar al te vaak afgedwongen door martelingen door inquisiteurs die zowel beschuldigden als oordeelden. De "ketters" zelf hebben ons geen enkele verklaring na gelaten, hetgeen toch op zijn minst enige scepsis meebrengt wat betreft de geloofwaardigheid van de door de inquisitie afgedwongen bekentenissen.

 

De kracht van deze mythe die in de XIX eeuw is ontstaan, is fascinerend. De eenvoud van de legende heeft zijn verbreiding vergemakkelijkt, waarbij met name identiteitskwesties ook een belangrijke rol speelden. Ook ik ben tot voor kort jarenlang meegesleept door de kracht van deze mythe. Mijn ogen zijn geopend door de tentoonstelling "Les Cathares, une idée reçue" georganiseerd in het kader van het "Feest van de Wetenschap" in de universiteit Paul Valery in Montpellier met als coördonatrice Prof. Alessia Trivellone een erkende specialiste betreffende de ketterij. Alessia Trivelloni: "Als historica ken ik de kracht van identiteitsmythes die ik ook respecteer. De "Katharen" waren gedurende tientallen jaren de katalysatoren van een regionale identiteit en zijn dat vandaag de dag nog voor mensen die om diverse redenen zich herkennen in deze personen van een gefantaseerde historie."

 

Het in twijfel trekken van het bestaan van de Katharen betekent niet het bestaan van de kruistocht in die tijd in twijfel trekken. In tegendeel, deze kruistocht had overduidelijke politieke redenen. In de X111 eeuw was de Midi een zeer begeerde rijke regio. De machtige graaf van Toulouse was verzwakt door de oppositie van de burggraven Trencavel die een bondgenootschap aangingen met de koning van Aragon. Sinds de jaren 1160 is ketterij een voorwendsel voor deze machten om militair binnen het graafschap te interveniëren zoals zelfs de koning van Engeland in 1163. Zijn plan om het graafschap te veroveren mislukte deels mee dankzij het tegenoffensief van de graaf van Toulouse die twee jaar later een proces in scène zette om de ketters die met de Engelse koning gemene zaak hadden gemaakt te straffen. Een paar jaar later gebruikte de graaf hetzelfde voorwendsel om zich te ontdoen van de burggraven Trencavel. De kruistocht was een politieke operatie met name van de koning van Frankrijk om de Midi in te lijven onder het mom van strijd tegen de ketterij.

 

In de processen-verbaal van de inquisitie valt vaak de term "bonshommes" die in de mythe van de Katharen een belangrijke plaats innemen en vaak op de brandstapel hun leven lieten. Alessia Trivellone zegt dat we moeten oppassen om deze "bonshommes" altijd als ketters aan te duiden. De door de inquisitie ondervraagde personen zeiden om zich vrij te pleiten vaak: ik heb dat en dat gezien, ik geloofde dat het "boni homines", goede serieuze mensen waren, vrienden van God, etc.

Maar "boni homines" kan ook "notabele mensen" betekenen. Pas aan het einde van de X111 eeuw is de term het synoniem van ketter geworden. De van ketterij beschuldigde mensen kunnen een verschillend profiel hebben. Zij kunnen politieke vijanden van de koning van Frankrijk en de katholieke kerk zijn. Het anti-clericalisme in die tijd kan een zekere onthechting van de katholieke kerk veroorzaakt hebben zonder evenwel een "tegen-kerk" in het leven geroepen te hebben, want daar is geen enkel historisch spoor van te vinden. Zoals gezegd: de ketters zelf hebben geen bronnen achter gelaten en de processen-verbaal van de inquisitie zijn zo gemanipuleerd dat ze niet geloofwaardig zijn.

 

De geschiedenis, de mythe van de Katharen geeft aanleiding tot elkaar fel bestrijdende historici in een gevecht van welles-nietes. In de laatste twintig jaar heeft de historie van de ketterij een totaal ander perspectief gekregen. Lang niet alle historici zijn bereid deze nieuwe inzichten te volgen, zelfs niet als de constateringen overduidelijk zijn. In de geschiedenis van de Katharen hebben de historici die de oude ideeën kritisch benaderen en de nieuwe inzichten delen, een moeilijke en ondankbare rol. Zij stellen het werk van de hun voorafgaande historici ter discussie en dat wordt hun door ook veel historici nu niet in dank afgenomen. De geschiedenis van de ketterij biedt evenwel een geweldige mogelijkheid de discussies over de middeleeuwen beter te bestuderen. Duidelijk mag voor eenieder zijn, dat de Middeleeuwen een volkomen ander tijdvak is dan het onze en dat het vrijwel onmogelijk is om te redeneren als een iemand uit de middeleeuwen. Dat houdt ook in dat wat voor ons heel eenvoudig en duidelijk lijkt, dat voor de middeleeuwse mens beslist niet het geval was. Al schrijvend over de Katharen wordt dat door een zeker aantal hedendaagse schrijvers en historici vergeten.