Het klimaat en ons voortbestaan

Civis Mundi Digitaal #75

door Jan de Boer

Tweehonderd kopstukken hebben in september 2018 gereageerd op een oproep van de astrofysicus Aurélien Barrau betreffende een politieke actie tegen de opwarming van de aarde met de daarbij behorende catastrofale klimatologische veranderingen. Een paar dagen eerder had deze wetenschapper in de internet-krant ’Diacritik’ een "oproep tegen het einde van de wereld" gepubliceerd. Overtuigd als de meeste intellectuelen dat "de catastrofe al aan de gang is" en dat "zij een misdaad tegen de toekomst is", is Aurélien Barrau van mening dat het letterlijk van levensbelang is, dat "drastische en dwingende, dus impopulaire politieke beslissingen genomen moeten worden".

Het dilemma is gigantisch: moeten we nu afstand doen van de democratie om de opwarming van de aarde te bedwingen of afwachten of de democratie in staat is onze beschaving nog te redden?

 

De Amerikaanse fysicus Dennis Meadows, co-auteur van het door de Club van Rome in 1972 gevraagde rapport ’Grenzen aan de groei’ dat de gevaren van demografische en economische groei voor het milieu duidelijk aangaf, liet mij eind vorig jaar nog eens weten dat de problemen veroorzaakt door de klimatologische veranderingen en vervuiling op korte termijn uiterst kostbare maatregelen vereisen waarvan de effecten helaas pas na tientallen jaren zichtbaar zijn. Zijn conclusie: "Geen enkele politicus of politieke partij wint met een dergelijk programma de verkiezingen. Daar ligt de grens van de democratie die er niet in slaagt het milieuprobleem aan te pakken".

En daarmee komt de ecologische dictatuur om de hoek kijken die al in 1979 door de Duitse filosoof Hans Jonas duidelijk beschreven werd. Het drastisch verminderen van onze consumptie en dus afstand doen van een belangrijk deel van ons comfort, het organiseren van een controle op demografische ontwikkelingen en wellicht ook op die van schaarste waren de cruciale thema’s die Hans Jonas aansneed. Om te vermijden dat men hiermee direct geconfronteerd werd, wilde hij erop vooruit lopen door zo snel mogelijk onze verantwoordelijkheid verder te ontwikkelen. Maar voor het verzekeren van het overleven van de menselijke soort bracht hij al ter sprake hetgeen hij als het ergste scenario beschreef: " De toevlucht tot een welwillende, goed geïnformeerde tirannie, bezield door een goed begrip van zaken ". Een autocratisch regime dat naar zijn mening beter in staat was "deze ongemakkelijke doelen te realiseren" dan onze democratieën.

 

Als men in tegendeel de voorstanders van menselijke ontwikkeling gelooft die dromen van een beter soort menselijk ras dat in staat is de wereld die op ons afkomt het hoofd te bieden, riskeert men in sterke mate de profetie van de filosoof en psychoanalist Pierre-Henri Castel werkelijkheid te zien worden: het naderbij komen van een periode waar rijken en machtigen profiteren van onze laatste hulpbronnen ten koste van een toename van planetaire onrechtvaardigheden en de lijfelijke ondergang van een belangrijk deel van de 7 miljard mensen die onze onherbergzame planeet bevolken.

Tussen deze twee sombere perspectieven, zouden we volgens andere wetenschappers een andere weg kunnen kiezen. Zij zijn van oordeel dat een zeer grote opwelling van politieke energie van zowel politieke en andere machten als van burgers ons wellicht nog in staat kan stellen tot het verenigen van de redding van de mensheid en het leven op aarde in haar diversiteit en van de redding van onze democratische waarden. Onze wereld redden met behoud van onze vrijheden. Dat vereist wel dat iedereen zich zeer wel bewust is van wat er allemaal speelt en zich met hart en ziel - ook in de dagelijkse praktijk van het leven -wijdt aan het vinden en toepassen van redmiddelen.

Eerlijk gezegd heb ik daar een hard hoofd in en zie een begin van de profetie van Pierre-Henri Castel zich al aan de horizon aftekenen. Ik hoop meer dan van harte dat ik mij vergis.