De moderniteitsvisie van Wim Couwenberg. Deel 3: Moderniteit en spiritualiteit

Civis Mundi Digitaal #77

door Piet Ransijn

Samenvattend overzicht

Het ziet er niet naar uit dat we de problematische kanten van de moderniteit kunnen oplossen met de instrumentele rationaliteit van de wetenschap en techniek. Die ligt mede ten grondslag ligt aan de problematiek. Een meer omvattende rationaliteit en bewustzijnsverandering lijkt nodig, hier aangeduid als spiritualiteit. In een eerder artikel schreef Habermas over de noodzaak van communicatieve rationaliteit en de dialectiek van de secularisatie, die de rol van de religie reduceerde en ook plaats maakt voor een meer persoonlijke spiritualiteit.

Couwenberg wijst evenals diverse klassieke sociologen op het samengaan van maatschappelijke ontwikkeling en bewustzijnsverandering. Religie, spiritualiteit en levensbeschouwing blijven van belang in de moderne tijd, met name bij de zingeving, maar ook bij normatieve maatschappelijke vraagstukken.

India is een voorbeeld van een land dat zijn eigen weg van modernisering gaat met behoud van de eigen cultuur en het Westen ook iets te bieden heeft, nl. een spirituele aanvulling op de moderniteit. Zo kunnen ook andere beschavingen bijdragen tot een meer geïntegreerde cultuur. Oosterse meditatiemethoden kunnen bijdragen tot spirituele verlichting, bewustwording en ontwikkeling van menselijke mogelijkheden die verder gaan dan rationele ontwikkeling die daarvan een onderdeel is.

 

Het maatschappelijke belang van spirituele ontwikkeling

Wat is het belang van spiritualiteit om de problemen op te lossen die gepaard gaan met de moderniteit? Het gaat hierbij om de ontwikkeling van een meer verlicht en ruimer bewustzijn dan de rationele ontwikkeling, waardoor onze problemen niet opgelost worden. Deze problemen zijn volgens sociologen als Weber en Habermas juist een gevolg van de gehalveerde instrumentele rationaliteit.

In een ruimer en meer verlicht bewustzijn wordt eigenbelang getranscendeerd en getransformeerd als integraal onderdeel van een meer omvattend belang. Het ik gaat op in een groter geheel als het ik-bewustzijn overgaat of wordt getranscendeerd in transcendent bewustzijn, dat onpersoonlijk of bovenpersoonlijk is. Het ik reflecteert dit bewustzijn. Zelfbewustzijn is niet hetzelfde als ik-bewustzijn. Het onderscheid tussen het ik en de ander wordt zo ook overstegen of getranscendeerd. Dat maakt waarden en deugden mogelijk, die samengaan met spirituele ontwikkeling, zoals mededogen, barmhartigheid, altruïsme, naastenliefde, , zonder welke dergelijke waarden geen ervaringsbasis hebben in het bewustzijn. Spirituele ervaringen blijken een universeel karakter te hebben. Ervaringen van transcendentie zijn overal aangetroffen in verschillende maar gelijkluidende omschrijvingen. “Het zijn is één, de wijzen geven er verschillende namen aan (Ekam sat vipra bahudha vadanti)“, zegt de Rig Veda, 1.164.46 (1).

 

Materiële behoeftebevrediging is niet genoeg

In de moderne samenleving ligt de nadruk op materiële behoeftebevrediging als weg naar vervulling en geluk. Daarnaast zijn er volgens de behoeftepiramide van Maslow ook behoeften aan erkenning, sociale contacten en zelfverwerkelijking, die door materiële behoeftebevrediging slechts ten dele worden vervuld. Door toenemende industrialisering, individualisering, verzakelijking en ermee gepaard gaande processen staan saamhorigheid en gemeenschapsverbanden onder druk. Het verwerven van meer goederen maakt ons niet cumulatief gelukkig als een bepaald noodzakelijk niveau van welstand is bereikt. Het gewenste of vereiste niveau is afhankelijk van de  relatieve deprivatie in vergelijking met anderen. Als dit niveau stijgt, hebben we steeds meer nodig. Een smartphone behoort tegenwoordig tot de eerste levensbehoeften, omdat anderen ook zo’n ding hebben.

Uiteindelijk is geluk en vervulling een innerlijke ervaring, die gepaard gaat met een fysieke, emotionele en geestelijke toestand, welke materieel ondersteund kan worden, maar niet volledig vervuld kan worden door alleen materiële behoeftebevrediging. De moderne samenleving reikt daartoe veel middelen aan. Maar er is ook een bepaalde geestelijke cultivering, bewustwording en verrijking nodig om gelukkig te kunnen zijn met wat we hebben en daarin verdere kwalitatieve verbetering in aan te kunnen brengen.

Het delen van geluk en verworvenheden met anderen bevordert ook ons levensgeluk, blijkt uit sociaal wetenschappelijk onderzoek. Mensen willen in hun leven en hun werk ook betekenisvol voor anderen zijn. Alleen geld, gewin en ook zelfontplooiing blijkt geen optimale voldoening te geven. Mensen willen dat hun kinderen er niet op achteruit gaan, maar minstens hun niveau van welstand en levensvervulling bereiken, die zij liefst willen delen met familie, vrienden, collega’s referentiegroepen, hun land en de hele wereld. In de bekende Indiase gayatri mantra luidt de wens: moge alle wezens overal vervulling vinden: Loka samastha sukhino bhavantu.

Volgens Norbert Elias en Nico Wilterdink gaat de individualisering dichtbij huis

in microniveau gepaard met toenemende sociale verbondenheid in grotere sociale verbanden op macroniveau. Ook omdat we de informatie uit de hele wereld ontvangen zijn wij meer geneigd ons overal met anderen meer verbonden te voelen en niet alleen met mensen in de naaste omgeving, waarmee de gemeenschapsverbanden vaak veeleer onder druk staan van verzakelijking en individualisering.

Mensen zijn van nature geen agressieve egoïsten, maar sociale wezens, die agressief kunnen reageren als ze zich bedreigd voelen of gestoord zijn of worden door stressfactoren. Mededogen is een menselijk vermogen, dat mensen meer voldoening kan geven. Door methoden tot bewustwording zoals meditatie kunnen mensen hun stress vaak beter neutraliseren en verwerken en openen zich ervaringen van vrede en vervulling, die niet direct afhankelijk hoeven te zijn van materiële middelen en prikkels, die zingenot verschaffen. Dit kan ook leiden tot overprikkeling en onverzadigbaarheid, die door de reclame wordt aangemoedigd, omdat mensen in een onverzadigbare toestand meer blijven kopen. Ook wat dat betreft is er in de moderne wereld nog een en ander te balanceren, waarbij en oosterse methoden kunnen helpen.

In het Westen komen mensen bij wijze van spreken om van de welvaartsziekten. Daarnaast zijn er verslaving, verspilling en relatieve deprivatie van de minder bedeelden en andere problemen genoemd in deel. Onze welvaart is niet evenwichtig en gaat ten koste van het milieu en de minder welvarende groeperingen. In ‘arme landen’ zoals India lijkt de welvaart, waarvoor het Westen model staat, een eerste vereiste gezien de vaak schrijnende armoede. Maar invoering van een vervuilende industrie is geen duurzame oplossing. Wereldwijd kan dit catastrofaal zijn. Het Westen staat voor de uitdaging een meer duurzame en ecologisch verantwoorde economie voort te brengen, die mondiaal model kan staan. Het lijkt ecologisch gezien noodzakelijk dat de modernisering een duurzame, ecologisch en humanitair verantwoorde fase ingaat, wil de mensheid op termijn overleven op deze planeet. Daarom is het belangrijk dat moderniserende landen een aangepaste versie van de moderniteit en de westerse industrie invoeren, waar ook in het Westen aan wordt gewerkt in weerwil van de ‘vested interests’, die nog teveel gericht zijn op korte termijn rendement.

 

Verandering van het bewustzijn, de leefwijze en de economie

Economische en politieke maatregelen kunnen de bijna eindeloos uit te breiden lijst van tegenstrijdigheden en problematische symptomen niet oplossen. Daarvoor ontbreekt ook vaak het draagvlak. Een meer ingrijpende transformatie van onze leefwijze lijkt noodzakelijk om onze levenskwaliteit te verhogen en onze excessieve consumptie te matigen, die geen zin aan ons leven geeft. Daarvoor is een verandering van bewustzijn nodig. Zonder bewustzijn en bewustwording gaat dat niet. De kernboodschap van grote religies, die een meer spirituele leefwijze voorstaan, heeft weinig van zijn actualiteit verloren. Samenwerking, altruïsme, mededogen en bewustwording zijn nodig om tot de nodige culturele transformatie te komen, waarbij we onze levensvervulling meer van binnenuit onszelf putten dan uit meer consumeren ten koste van anderen.

Eerdergenoemde sociologen wijzen op het belang van een leefwijze die moreel en sociaal meer verantwoord is. Zij geven echter nauwelijks aan hoe. Ook Couwenberg wijst herhaaldelijk op de samenhang van maatschappelijke ontwikkeling en bewustzijnsontwikkeling. Hij wijst ook op het belang van zingeving en de veranderende, gemoderniseerde vormen daarvan. Sorokin wijst op het persoonlijk en maatschappelijk belang van methoden tot spirituele en altruïstische groei. Patricia van Bosse en Toon van Eijk hebben dat ook gedaan in hun eerdere artikelen.

Het geven van morele voorschriften, zoals de kerken dat eeuwenlang hebben gedaan, is onvoldoende. Mensen hebben ook handreikingen en hanteerbare methoden nodig. Iedereen kan via zijn eigen groei en ontwikkeling een bijdrage verlenen tot sociaal-culturele verandering. Niet alleen politici kunnen daarvoor verantwoordelijk gesteld worden. Politici luisteren naar de vox populi, waarvan ze uiteindelijk afhankelijk zijn. De invloed en het voorbeeld van verantwoordelijke leiders is uiteraard meegenomen, maar we dienen ons niet afhankelijk op te stellen ten opzichte van anderen. Als je wacht op anderen, kun je soms lang wachten.

Verandering van individuen gaat samen met collectieve verandering en kan een cumulatief effect hebben als voldoende mensen participeren. Als een kritische massa is bereikt kan het hele systeem transformeren. Ons eigen productie- en consumptiegedrag kan collectief gezien uiteindelijk een ingrijpend en beslissend effect hebben. Ook op de politiek en de economie, die het nu voor het zeggen lijken te hebben onder leiding van het multinationale bedrijfsleven. Velen van ons zijn daarin werkzaam en kunnen er ook een bijdrage leveren tot verandering. Als managers en werknemers zich meer verantwoordelijk gedragen met bijv. meer oog voor duurzaamheid, kan de economie veranderen. Het effect van een bewuste en kritische consument en producent dient op termijn niet te worden onderschat. Bij collectieve actie is er vaak een voorhoede. Zelden komt iedereen in actie. Ook bewustwording zal niet bij iedereen in dezelfde mate gaan. Er zijn mensen die het voortouw nemen. Ieder kan op zijn manier kijken wat hij of zij kan bijdragen. Als iedereen zijn eigen tuintje wiedt, gaat onze omgeving er een stuk beter uitzien. Anderen zullen het niet voor je doen. Wijzen op het onkruid bij anderen helpt ook niet erg.

 

 

 

Methoden voor de ontwikkeling van het bewustzijn

Zoals gezegd is mijn visie op moderniteit en spiritualiteit beïnvloed door oosterse culturen. Toen ik een jaar in India verbleef en daar promoveerde, ging ik naar het Westen kijken door Indiase ogen mede onder invloed van Indiase boeken en kranten. Het was mij al eerder duidelijk geworden dat de verdere ontwikkeling van onze beschaving en de moderniteit gebaat is met een combinatie en integratie van spirituele ontwikkeling en verlichting van ons bewustzijn, die verder gaat dan rationele verlichting, die onze huidige problemen niet oplost maar daarvan veeleer een oorzaak is. Oosterse beschavingen hebben systematische, ideologievrije methoden en technieken voor bewustwording ontwikkeld, zoals yoga, Tai Chi of Chi Gung en Transcendente Meditatie. De heilzame werking daarvan is door herhaald wetenschappelijk onderzoek vastgesteld.

De uiterlijke ontwikkeling van onze technisch-rationele industriële cultuur dient te harmoniëren en samen te gaan met innerlijke ontwikkeling en realisatie van geestelijke waarden en ons menselijk potentieel. Vergeleken met Indiase wijzen lijken veel moderne westerse filosofen enerzijds scherpe rationele denkers, maar anderzijds zaaien ze vaak verwarring als ze de postmodernistische, nihilistische mist ingaan. Dat geldt ook voor mijn ooit favoriete filosoof Nietzsche, die echter ook vaak wijst in de richting van zelfverwerkelijking, bewustwording en (realisatie van geestelijke) waarden.

 

Westerse filosofen en oosterse wijzen

De 20e eeuwse filosofie lijkt soms enigszins op een kakafonie. In De wijsbegeerte van de 20e eeuw  noemt Bernard Delfgauw meer dan 20 stromingen, die vaak langs elkaar heen gaan en een eenzijdige visie bieden. In onze cultuur is zingeving niet vanzelfsprekend meer. William Barrett wijst in zijn boek Irrational Man, Nederlandse titel Existentialisme, als één van de velen op de zinledige nihilistische strekking van de moderne cultuur, in het bijzonder van de existentialistische filosofie.

Grote sociologen wijzen op het belang van religie en spiritualiteit voor de zingeving van het leven, dat in het westen steeds zinlediger dreigt te worden ondanks onze welvaart. Zie de latere werken van Comte en Saint-Simon, Durkheim, Weber, Sorokin, Mannheim, Peter Berger en Habermas. Toen ik jaren geleden in Amerika verbleef, trof mij de lege, oppervlakkige consumptieve cultuur nog meer dan hier. Een aantal grote kritische Amerikanen stijgt daar bovenuit, zoals Emerson, Thoreau, William James en Aldous Huxley. Deze lege cultuur wordt treffend getypeerd door titels als Modern man in Search of a Soul (door C.G. Jung)en The Homeless Mind, door Peter en Brigitte Berger. Genoemde sociologen wijzen op het belang van religie en spiritualiteit om meer inhoud te geven aan onze cultuur, die geteisterd lijkt te worden door geestelijk verval. Het opdoeken van de geesteswetenschappen lijkt hiervan een symptoom.

Ik hen ook kennis genomen van het werk van diverse Indiase wijsgeren. Een aantal van hen zijn besproken in de eerdere artikelenserie van Hans Komen: Bewustzijn, wat is dat? Onder meer Krishnamurti, Maharishi Mahesh Yogi, Ramana Maharishi en Nisargadatta. Via mijn Indiase promotor heb ik kennis gemaakt met Swami Ranganathananda van de Ramakrishna Mission en zijn verzamelde werken Eternal Values for a Changing Society.  Dat gaat over de universaliteit van spirituele ontwikkeling en geestelijke waarden.

Verder ben ik in de Himalayas op bezoek geweest bij de Indiase milieuactivist Sunderlal Bahuguna, de initiator van de Chipko beweging, waarbij men zich vastketent aan bomen om ze te beschermen tegen kappen. De Indiase natuurvisie is veel spiritueler dan de westerse, nog niet onttoverd en meer pantheïstisch zoals bij Spinoza. Ook de natuur is god(delijk). De rijke Indiase godenwereld zit vol heilige dieren. Iedere god en godin is verbonden met een rijdier. Ganesha, de olifantsgod, en de aap Hanuman zijn populaire goden. De Indiase mythologie leeft nog volop bij de bevolking en is rijker en veelomvattender dan de Griekse, omdat zij een heel subcontinent betreft.

 

 

www.dvhn.nl/extra/In-Beeld-De-lachende-goeroe-22813389.html

 

Spirituele technieken en andere verworvenheden

Onze westerse cultuur biedt vooral uitwendige technische en institutionele verworvenheden. Het Oosten biedt een rijke spirituele cultuur met systematische meditatietechnieken om het innerlijk te ontwikkelen, die ook in de westerse cultuur niet ontbreken. Eerdergenoemde Indiase filosofen verwachten dat in de zich ontwikkelende pluriforme mondiale cultuur de oosterse spiritualiteit met de westerse moderniteit zal worden gecombineerd. Dat is al eerder het geval geweest, bijv. bij het Hellenisme. Ook in de tijd van de Perzische en Babylonische rijken waren er cultuurcontacten. De Griekse filosofie en het Duitse idealisme zijn verwant met de Indiase filosofie. Dat geldt ook voor de filosofie van Giordano Bruno, Spinoza en vele anderen.

Goethe, Schiller en Novalis waren onder de indruk van het vertaalde mythische werk Shakuntala van de Indiase dichter Kalidasa en van toen bekende Perzische dichters zoals Hafiz. Zij hebben elementen overgenomen uit de Oosterse literatuur en filosofie, evenals Hermann Hesse, Aldous Huxley en vele anderen. Zie bijv Goethe’s West-östliches Divan, een Perzische titel. Tijdens de Romantiek ontstond er meer interesse voor andere culturen, mede door ontdekkingsreizen en het kolonialisme. Volgens Michael Pye, Aan de rand van de wereld is de open houding naar andere landen en volken een typisch Germaanse trek, die we bijv. bij de Vikingen aantreffen. In onze tijd van globalisering zien we ook een toenemende interesse in andere culturen. Wereldreizen zijn in de mode. Vaak blijft het bij toerisme, maar bij sommigen gaat het dieper en maakt men zich ook verworvenheden van andere culturen eigen zoals gezonde eet- en leefgewoonten, meditatie- en ontspanningsoefeningen en een ecologische duurzaamheidsfilosofie.

In het Oosten is meditatie, net zomin als eetgewoonten, niet per se verbonden met een bepaald geloof. Wel met een toetsbare en praktiseerbare leer, die te beschouwen is als een soort spirituele wetenschap, gebaseerd op herhaalbare intersubjectieve ervaringen. Zie de artikelen van Toon van Eijk en Patricia van Bosse. In het Westen lijkt er overigens vaak meer belangstelling voor oosterse meditatiemethoden dan in het Oosten, waar men vaak geneigd is zijn heil meer te zoeken in de westerse techniek. Psychiater Edel Maex, die werkt met mindfullness zegt dat de focus op meditatie in Azië anders is dan in het Westen. Meer in het leven geïntegreerd. De westerse vorm van mindfulness is in het Westen ontwikkeld op basis van de benadering van de Vietnamese Zenmonnik Thich Nath Han (Volkskrant 31 jan 2019).

 

 

Verbondenheid met de natuur

 

In ecologisch opzicht kan het Westen veel van natuurvolken leren. Zie o.m. Jared Diamond,  Erfenis: Wat we kunnen leren van traditionele samenlevingen. Zij leren onder meer dat de aarde onze moeder is. Nadat voor velen God als onze vader is verdwenen, dreigen wij de aarde als onze moeder om zeep te helpen. Zoals we eerder de cultuur van natuurvolken zoals de Indianen om zeep hebben geholpen. Andere culturen nemen met de moderniteit veel van de westerse wegwerp-levensstijl over en de ziekten, zwakten en verslavingen van onze in veel opzichten decadente beschaving. De Indianen bijv. waren daartegen niet bestand.

De industriële productiewijze is niet altijd in alle opzichten superieur aan de ambachtelijke wijze van produceren, die een belangrijke aanvulling blijft vormen. De industriële landbouw bijv. leidt op termijn tot vergiftiging en uitputting van de bodem, die door biologische landbouw voorkomen kan worden. De NRC 22 dec 2018 wijst op een trend naar vegetarisch eten. De vleesindustrie is zeer vervuilend en dieronvriendelijk, met een relatief geringe opbrengst per hectare. De vegetarische Indiase eetcultuur met zijn eindeloze variatie van gekruide gerechten is veel rijker dan de westerse consumptiecultuur en kan bijdragen tot een oplossing voor voedsel- en milieuproblemen zoals mestoverschotten door de intensieve bio-industrie en vleesproductie, die veel meer grond nodig heeft dan het verbouwen van voedzame gewassen. India en andere niet-westerse landen hebben echter hun eigen complexe problematiek en dynamiek, waaraan ze hun handen vol hebben om te overleven.

 

 

Enkele kleurrijke Indiase godheden: boven Rama, Vishnu en Shiva, midden Lakhsmi in de lotusbloem, onder Saraswati op een zwaan, Ganesha de olifantsgod en Durga op een tijger, als gepersonifieerde aspecten en symbolen van het ene onpersoonlijke Brahman uit een wereld die nog niet onttoverd en beroofd van goden en mythen is.

 

India gaat zijn eigen weg

Toen ik in India was, keek ik van daaruit naar de westerse cultuur, die ik zo meer kon relativeren. Onze verworvenheden zijn onmiskenbaar, maar ook de tekortkomingen. Dat geldt ook voor andere culturen, zoals de Indiase. De Indiërs zijn een zelfbewust en  tolerant geheel van volken. Diversiteit van culturen en ook de westerse cultuur wordt er gerespecteerd, maar de westerser cultuur wordt niet als superieur beschouwt. Mahatma Gandhi wilde India vrijwaren van industrialisatie en meende dat de ambachtelijke huisindustrie toereikend zou zijn. De eerste Indiase premier Nehru dacht daar anders over en wilde niet dat India industrieel gezien een achterlijk land bleef. Zie o.m. de dissertatie van mijn promotor TKN Unnithan, Gandhi and Social Change.

In de Koude Oorlog ging India zijn eigen onafhankelijke weg en bleek bestand tegen zowel het communisme als het amerikanisme. Deze weg lijkt op een vorm van sociaaldemocratie, tot enkele jaren geleden onder leiding van de Congres Partij, nu geleid door de nationalistische, hindoeïstische Bharatiya Janata Partij BJP. Er zijn bij mijn weten geen pogingen ondernomen vanuit de Sovjet Unie en de VS om India te winnen voor het communisme of het liberalisme zoals in veel andere landen. India heeft wel een communistische partij en minstens één communistische deelstaatregering gekregen in Kerala, een van de meer ontwikkelde deelstaten, waar mijn promotor vandaan komt. In de geweldloze visie van Mahatma Gandhi paste geen revolutie. Deze visie berust op oude hindoeïstische en boeddhistische principes van geweldloosheid of ahimsa,. Zie bijv.  in de Yoga soetra’s van Patajali en TKN Unnithan e.a., Tradition of Non-violence in East and West.

 

Beknopte Indiase geschiedenis

De problemen in India en Azië zijn groot en betreffen miljarden mensen. De huidige leidende Indiase BJ Partij maakt gebruik van religie als nationalistische ideologie. Dit accordeert niet met de religieuze tolerantie en in de grondwet vastgelegde godsdienstvrijheid, die daar ouder is dan in het Romeinse Rijk en de tijd van Boeddha. Er wordt vooral een appèl gedaan op religie in traditionele zin, niet in de moderne zin van spirituele ontwikkeling.

De intrede van de moderniteit in het democratische India komt meer overeen met die in het Westen dan in het autoritair en communistisch  geregeerde China. In India gaat de moderniteit samen met spiritualiteit en religie. Hoewel de huidige regering de scheiding tussen staat en religie onder druk zet, is India een multicultureel religieus land met een seculiere staatsinrichting. De democratie heeft echter een zelfcorrigerend vermogen. De oppositie van de seculiere Congrespartij, die in de Indiase politiek een leidende rol speelde tot de BJP aan de macht kwam, heeft recentelijk in vier belangrijke deelstaten de verkiezingen gewonnen.

India bestond vroeger uit koninkrijken met een constitutioneel soort koningschap dat door wetten en gewoonten (dharma) werd gereguleerd. Heel lang geleden waren er filosoof koningen in de zin van Plato, maar minder Spartaans opgeleid. Het eerdergenoemde favoriete Indiase werk van Goethe, Schiller en Novalis is een liefdesverhaal over zo’n koning, die verliefd wordt enz. De ‘koninklijke wijzen’ in de Bhagavad Gita (IV-2) beoefenden yoga en meditatie. Zo’n filosoof-koning was ook de legendarische boeddhistische keizer Ashoka (3e eeuw v Chr). Hij verenigde India inclusief het huidige Pakistan tot één groot megarijk dat na zijn dood weer uiteenviel. De historicus Peter Turchin  traceert hier een beginfase van de moderniteit met universele wetten en principes, die als edicten zijn gegrift in de beroemde zuilen van Ashoka en tot vandaag de dag bewaard zijn gebleven.

Er waren echter ook vaak autoritaire heersers en veroveraars in de lange geschiedenis, zoals de Moghul dynastie, die India wederom verenigde voor de Britten deze overnamen. De soefi-keizer Akbar de Grote (1542-1605) was eveneens een filosoof-koning, die zich na vele veroveringen liet leiden door principes van verdraagzaamheid. Bij de onafhankelijkheid was India een gedecentraliseerd land met 600 staten en staatjes onder Brits bestuur, dat werd verenigd tot een federale staat met de belangrijkste oude koninkrijken als staten. Een unieke operatie in de wereldgeschiedenis onder de charismatische leiding van Gandhi. 600 vorsten gaven toen hun aanspraken op. Maar Pakistan scheidde zich af als islamitische staat. De volksverhuizing van Hindoes en Moslims over en weer van India naar Pakistan ging met veel geweld gepaard, nadat de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Britten geweldloos was verlopen, zoals in de bekende oscarwinnende film over Gandhi van Attenborough wordt uitgebeeld.

 

Gedecentraliseerde macht van de  brahmanen- en de krijgerskasten

Anders dan China was India vanouds geen keizerrijk met een centrale bureaucratie. Daar sluit de moderne geschiedenis en staatsvorm bij aan. De culturele en staatkundige erfenis van een land werkt lang door. In de Russische en Chinese geschiedenis zien we een opeenvolging van centralistische autocratische staatsvormen. In de Indiase geschiedenis wordt de macht niet gecentraliseerd maar verdeeld over de priester- en krijgerskasten, de brahmanen en de ksatriyas, die van elkaar afhankelijk zijn als de wereldlijke en geestelijke macht, globaal ongeveer zoals in het Westen in de Middeleeuwen, maar toch anders. Daar bij wordt tevens een soort (constitutionele) rechtsorde ontwikkeld, die de staatsmacht beperkt, die geen pendant heeft in China. De machtsverdeling en decentralisering heeft te maken met de complexe invloed van de religie.

De moderne Indiase democratie heeft wortels in de dorpsraad of panchayat democratie met een soort zelfregulerende economie en politiek waarin Marx een oervorm van communisme zag en Engels bestuurders een ‘kleine republiek’, die de val van wereldrijken kon doorstaan. Indiase onafhankelijkheidstrijders zoals Mahatma Gandhi brachten dit geidealiseerde concept van de dorpsraad democratie weer tot leven. De grondwet (art 40) bevat bepalingen die democratie op plaatselijk niveau moesten bevorderen, waarbij de regering van Rajiv Gandhi aanknoopte om de macht te decentraliseren. De Indiase samenleving is mede door het kastenstelsel en de invloed van de religie buitengewoon in gewikkeld en alleen door enig inzicht daarin te begrijpen. “Het is moeilijk een sociaal systeem voor te stellen dat moeilijker verenigbaar is met de vereisten van de moderne economie” en de moderniteit, maar vormt tevens een belangrijke factor bij de machtsverdeling, schrijft Francis Fukayama, De oorsprong van onze politiek: van de prehistorie tot de Verlichting. Zie ook Max Weber, The Religion of India; Swami Ranganathananda, Politics and Administration for Total Human Development; W.T de Bary, ed. Sources of Indian Tradition.

Bij de democratische weg van India gaat de modernisering meer geleidelijk dan in China. Ook cultuurhistorisch gezien staan de Indo-europese cultuur en de instituties van India, behalve het kastenstelsel,  dichter bij het Westen en westerse democratische instituties, zoals parlementaire democratie met meer partijen, vrije pers en onafhankelijke rechtsspraak, ondanks de corruptie en andere problemen. India, China  en andere landen geven eigenlijk een bevestiging van de these van de universaliteit van de moderniteit van Couwenberg, die op gedifferentieerde wijze gestalte krijgt, aangepast aan de cultuur en het eerdere bestuur van het land.

Kortom, India is een voorbeeld van een cultuur en een land dat zijn eigen weg gaat en bij de modernisering zijn identiteit, tradities en religie bewaart. Het is een verbazingwekkend en fascinerend chaotisch land van uitersten en tegenstrijdigheden. Het neemt van alles in zich op zonder zijn ongrijpbare veelvormige identiteit prijs te geven. Mijn docent antropologie Klaas van de Veen vergeleek India met een veelarmige godin, die verschillende vormen kan aannemen. Saraswati is de godin van de kunsten en wetenschappen. Lakhsmi is de godin van de voorspoed en rijkdom. Durga, de krijgshaftige godin die op een tijger zit, heeft in Parvati een lieflijker voorkomen. En Kali is de godin van de tijd, de dood en de vergankelijkheid. Zo zijn er nog vele andere goden en godinnen die allen aspecten vertegenwoordigen van India en van de spirituele werkelijkheid, die zich aan ons verstandelijke bevattingsvermogen onttrekt.

 

 

De deur staat op een kier

 

De Oosterse culturen bieden een schatkamer van wijsheid en inzicht in bewustzijn, waarvan de deur op een kier staat, waar ik doorheen heb gekeken en een paar juwelen mocht meenemen. Geïntegreerde spirituele wijsheid zal veeleer het leidende licht der mensheid zijn dan de beperkte en eenzijdige instrumentele rationaliteit, die problemen geeft die door de rede, de techniek en de wetenschap niet kunnen worden opgelost, omdat ze voortspruiten uit de kortzichtige toepassingen daarvan. Er is een meer omvattende verlichting nodig dan alleen het licht van de rede als een stap op weg naar een meer volledige verlichting. De verlichting is nog niet eens halverwege in de vorm van de gehalveerde instrumentele rationaliteit, die vanuit het Westen wordt verbreid als moderniteit. De toekomst, de bestendigheid of duurzaamheid en het behoud van de moderniteit en haar verworvenheden ligt wellicht in de integratie ervan met algehele spirituele ontwikkeling en bijbehorende wijsheid, die ook door westerse wijzen en Joodse profeten en leraren zoals Jezus is geformuleerd.

 

Noten

1. Een en ander  werd mij duidelijk toen ik kennis nam van onder meer de volgende boeken en auteurs:  W T Stace, The Teachings of the Mystics, Philosophy and Mystcism, R M Bucke, Cosmic Consciousness, William James, The Varieties of the Religious Experience, Rudolf Otto, Het heilige, G van de Leeuw, Godsdienstgeschiedenis, Mircea Eliade, Het heilige en het profane, een onderzoek naar het wezen van religie, De magie van het alledaagse, De transcendentie van het dagelijks leven, Peter Berger, The Sacred Canopy / Het hemels baldakijn, P A Sorokin, The Ways and the Power of Love: Types, Factors and Techniques of Moral Transformation,  Forms and Techniques of Altruïstic and Spiritual Growth, Altruïstic Love. A Study of American Good Neighbours and Christian Saints en klassieke werken zoals de Bijbel, de Oepanishaden, de Bhagavad Gita en het Tau Tse Tsjing van Lau Tse en de Woorden van de Boeddha.