Verkiezingsuitslag: kuddegedrag en innerlijke leegte

Civis Mundi Digitaal #142

door Toon van Eijk

Commentaar op een aantal NRC artikelen over de verkiezingsuitslag

Inleiding

Na de verkiezingen van 22 November 2023 verschenen in het NRC een aantal artikelen waarin de verkiezingsuitslag werd becommentarieerd. Ik geef een aantal citaten uit deze artikelen weer met direct daaronder mijn commentaar op deze interpretaties. Het blijkt dat mijn commentaar deels gebaseerd kan worden op een eerder artikel over stoïcijnse filosofie in het decembernummer no 141 van Civis Mundi.

 

Citaten uit NRC artikelen

1. Floor Rusman (redacteur NRC). Moraliteit als linkse hobby. NRC 25/26 november 2023.

Rusman schrijft: “Keer op keer zag ik hoe moraliteit, of beschaving, verdacht werd gemaakt als ofwel verkapt winstbejag (‘de klimaatindustrie’), ofwel morele zelfbevlekking. Vegetariërs? Die voelen zich verheven boven het bitterballengepeupel”.

“Je eigen positie is willekeurig, je leven had ook anders kunnen zijn. Dit nodigt uit tot empathie met anderen, en ook tot een zekere mate van solidariteit. (Hoeveel precies hangt af van je politieke overtuigingen.) Die houding komt je niet aanwaaien, je kunt haar zien als een morele opdracht”.

“Wat links niet goed doet, is dat het niet erkent dat deze opdracht moeite kost, zeker voor de traditionele achterban. Het is niet leuk om langer op een wachtlijst te staan omdat statushouders voorrang krijgen bij een sociale huurwoning. Links draait hier omheen. Het zegt dat maar een klein percentage van de sociale huurwoningen naar statushouders gaat, of dat het rechtse woningmarktbeleid de schuld draagt. Maar feit blijft dat de komst van vluchtelingen de lange wachttijd nog langer maakt. Het heeft geen zin dit te ontkennen”.

“Het eerlijke linkse verhaal zou zijn: klimaatbeleid en asielopvang vergen offers, maar we willen het toch. Niet omdat we dat leuk vinden of omdat we erop geilen goede mensen te zijn, maar juist uit een soort nederigheid: omdat we ons realiseren dat we zelf, in een ander leven, ook op de vlucht hadden kunnen zijn voor oorlog of klimaatrampen”.

“Misschien is dit valse nostalgie, maar ik heb het gevoel dat politici de kiezers vroeger meer uitnodigden hun ‘betere ik’ te zijn. Alsof moraliteit toen een vanzelfsprekender onderdeel was van het politieke debat. Dat is nu wel anders. Links ontkent dat moraliteit moeilijk kan zijn, en rechts negeert de waarde ervan. Alleen het eigenbelang telt. Daar zagen we [op verkiezingsdag 22 November] het resultaat van”.

Rusman’s verwijzing naar de veronderstelde morele verheffing van vegetariërs komt me helaas bekend voor in die zin dat het je vaak bijkans verweten wordt vegetariër te zijn. Haar opmerking over ‘moraliteit of beschaving’ of ‘het betere ik’ was, is en blijft m.i. relevent in het politieke debat. Men kan het ook Bildung, het trainen van je innerlijk moreel kompas, of het trainen van intuïtieve vaardigheid noemen. De praktische vraag is dan wel hoe dit te realisteren? Mijn suggestie van meer aandacht voor het praktiseren van effectieve technieken voor bewustzijnsontwikkeling mag bekend verondersteld worden uit eerdere artikelen in Civis Mundi. Maar is dat dan een bijdrage tot een realistische oplossing? Ik kom hierop terug.

 

2. Mariska Kret (hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Leiden). Waarom Nederland voor Wilders kiest. NRC 9/10 december 2023.

Kret: “Stemmen op een populist is een gevoelskwestie en niet met de ratio te bestrijden”.

“Populisten voeden de angst van burgers met harde uitspraken over migratie. Of die hout snijden doet er niet toe want er wordt ingespeeld op onderbuikgevoelens. Deze strategie werkt omdat die gevoelens rusten op evolutionaire principes die onze soort heeft gevormd tot wat wij zijn: xenofobische apen”.

“Evolutie heeft ons een brein gegeven dat ons in staat stelt om snel en efficiënt te reageren op onze omgeving. Een gut feeling zorgt ervoor dat we geen lang denkproces moeten voltooien om tot een beslissing te komen. Handig, zeker in situaties waar veel op het spel staat. De keerzijde van de medaille is dat onze intuïtie omslaat in onterechte vooroordelen of ongegronde angst. Doordat deze neiging zo diep geworteld is laat ons primatenbrein ons keer op keer in dezelfde valkuilen trappen en raken we in de tentakels van populisten verstrengeld”.

In de eerste plaats lijkt het me verstandig een onderscheid te maken tussen ‘onderbuikgevoelens of gut feelings of ons primatenbrein’ - alle termen die verwijzen naar lichamelijke emoties - en mentale gevoelens. In het eerdere artikel over stoïcijnse filosofie in het december nummer van Civis Mundi onderscheidt Gerard Boter de primaire, niet-gecontroleerde ‘vooremotie’ van de emotie die ondergeschikt is gemaakt aan het verstand [1]. Daar maakt Marjan Slob een onderscheid tussen ‘lichamelijke’ emoties en ‘mentale’ gevoelens. Zij schrijft: “Emoties zijn lichamelijke gewaarwordingen, gevoelens zijn geïnterpreteerde emoties”. Zij zegt ook: “Wat emoties onderscheid van gevoelens is dat emoties puur lichamelijke impulsen zijn die aanzetten tot gedrag, terwijl gevoelens ook om duiding van je eigen positie, vermogen tot reflectie, vragen”. De primaire ‘vooremotie’ van Boter zou dan de puur lichamelijke impuls (emotie) van Slob zijn.

De omzetting van lichamelijke emoties in mentale gevoelens kan volgens Spinoza geschieden door de drie kennisvormen die hij onderscheidt: de verbeelding, de rede en de intuïtie. Met de verbeelding (in Spinoza’s terminologie een inadequate interpretatie van emoties) resulteert dat in passieve (lijdzaam ondergane) gevoelens en re-actief gedrag. De rede (een adequate interpretatie van emoties) resulteert in neutrale gevoelens en neutraal gedrag (neutraal in zin van afstandelijk) dat helaas niet affectief beladen is en daardoor vaak niet motiverend werkt. De intuïtie daarentegen is wel affectief beladen en resulteert daardoor in actieve gevoelens en pro-actief gedrag.

De opmerking van Floris Leest in bovengenoemd CM artikel dat ‘alleen maar feiten en argumenten presenteren soms helaas niet werkt’ en dat ‘stoïcijnen de affectieve kracht van de emotie onderschatten’ komt overeen met Spinoza’s idee dat de rede niet affectief beladen is en daardoor vaak niet motiverend werkt om tot pro-actief gedrag te komen.

Bas Heijne verwijst in hetzelfde CM artikel naar de filosoof David Hume die zegt dat de praktische rede alleen niet voldoende is om mensen moreel te motiveren. “Het zijn emoties die het menselijke verstand in beweging zetten, tot daadkracht aansporen. Dat is wat Hume bedoelt wanneer hij zegt dat de rede slaaf van de hartstochten is. Anders gezegd, voor we ergens over gaan nadenken, moet het ons eerst wat kunnen schelen”.

Het lijkt ook zo te zijn dat Kret in haar NRC artikel geen onderscheid maakt tussen instinct en intuïtie. Instinctieve impulsen zijn in mijn interpretatie de snelle lichamelijke emoties van ‘fight, flight, freeze and flock’. Spinoza maakt helaas niet duidelijk wat intuïtie precies is, maar in mijn interpretatie is het een heel verfijnd niveau van denken dat niet bewust ervaren wordt [2]. Intuïtie kan omschreven worden als de holistische kunde van anticipatie en integratie [3]. Intuïtie als zodanig kan niet getraind worden - het functioneert immers op een niet-bewust niveau - maar de ontvankelijkheid voor adequaat intuïtief functioneren kan wel getraind worden, bijvoorbeeld door veel oefening (opdoen van praktische ervaring) en/of door middel van technieken voor bewustzijnsontwikkeling.

Ook het onderscheid dat Geert Hofstede (emeritus hoogleraar Vergelijkende Cultuurstudies en Internationaal Management aan de Universiteit Maastricht) maakte tussen drie niveaus van mentale programmering is in deze context relevant [4].

 

3. Sarah Meuleman (schrijver en opiniemaker). Een duivels taaldilemma. NRC 16/17 december 2023.

Volgens Meuleman schreeuwt de populistische retoriek van Wilders om een antwoord van de mainstream partijen. Ook zij moeten klare taal spreken. Maar hoe?

Meuleman: “De retoriek van de populist is er doorgaans één van weinig woorden, die de luisteraar niet zozeer op intellectueel als wel op emotioneel niveau weet te bereiken”. Zij merkt op dat in Aristoteles’ Retorica het draaide om ethos, logos, en pathos.

“Het populisme gedijt fantastisch in een medialandschap waar de toon van de boodschap sterker resoneert dan de inhoud … Cijfers en doorrekeningen worden bijzaak. Overtuiging en bezieling zijn voor de kiezer leidend in het bepalen van haar stem”.

“De achilleshiel van de gevestigde partijen gaat niet over inhoud, maar over vorm. Niet het beleid dat ze voorstellen, maar de toon is te gematigd om de huidige kiezer aan te spreken”.

“De vraag is echter hoelang je een taal kunt negeren die steeds breder gebezigd wordt. Wat schiet je electoraat op met morele superioriteit als je partij nauwelijks meer wordt begrepen of gehoord? Hoe bewonderenswaardig het zoeken naar nuance, rust en redelijkheid ook is, uiteindelijk zal de politieke taal zegevieren die het beste aansluit bij de tijd. 30 procent van alle Europeanen stemt inmiddels populistisch en anti-establishment. Zolang de mainstream partijen er niet in slagen een helder antwoord te formuleren op de klare taal van de populist, zal dat percentage blijven stijgen”.

Meuleman benadrukt dat populistische taal vooral draait om pathos (lichamelijke emotie) en veel minder om logos (rede, rationaliteit, feiten), laat staan ethos (ethiek, moraliteit). Zie ook de opmerking van Rusman hierboven over ‘moraliteit of beschaving’ of ‘het betere ik’.

In het CM artikel over de stoïcijnen van afgelopen december staat: “Men kan beargumenteren dat ‘het inzetten van woede als politiek instrument’ in de recente verkiezingen zeker een rol heeft gespeeld. Het ‘monddood maken’ van het boze gedeelte van de veelal praktisch geschoolde burgers door de theoretisch geschoolde elite kan de democratische orde ondermijnen. Maar, zoals Boter opmerkt, het ‘primair uitgaan van een reactie als woede [is] niet effectief, want woede kan ook blind maken’. Woede die resulteert in ongecontroleerde gewelddadigheid kan een spiraal van geweld veroorzaken” [5].

In hetzelfde CM artikel staat ook: “Als totale apatheia [het totaal uitschakelen van emoties] sowieso niet lukt, is het ‘realistisch streven naar een gematigde manier van omgaan met emoties’ wel zo verstandig. Het gaat erom ongecontroleerde lichamelijke emoties in gecontroleerde, gematigde mentale gevoelens om te zetten, en aldus geleidelijke vorderingen te maken in individueel en collectief opzicht” [6]. In hoeverre de mainstream politieke partijen het ‘duivels taaldilemma’ kunnen omzeilen blijft afwachten.

 

4. Arjen van Veelen (schrijver, ook op De Correspondent). Eenzaamheid is wat ons bindt. NRC 16/17 december 2023.

Van Veelen: “We zien eenzaamheid over de hele wereld stijgen, en ik denk dat dit met de wijdverbreide acceptatie van het neoliberale kapitalisme te maken heeft”, zei de Britse econoom Noreena Hertz een paar jaar geleden naar aanleiding van haar boek De eenzame eeuw (2020). Ze doelde op die wereld als markt en strijd … het leven als een competitie van individuen”.

“Eenzame mensen, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek, kunnen minder empathie opbrengen, zijn angstiger, agressiever, worden xenofober. Ze raken meer gericht op de eigen stam, in hun eigen bubbel en waarheid”.

“[In een rapport behorend bij het actieprogramma: ‘Eén tegen eenzaamheid’ prijst de overheid marktpartijen om hun oplossingen]. Zoals een pilot van PostNL: pakketbezorgers konden op vrijwilligersbasis tijdens hun rondes eenzame mensen signaleren. Vroeger was de postbode bij uitstek iemand die wist wat er speelde in een wijk. Maar de PTT is niet langer van de staat, juist PostNL is het schoolvoorbeeld van genadeloze privatisering, flexibilisering en stopwatchmentaliteit. Die pakketbezorgers moeten tegenwoordig door de straten jakkeren in steeds een andere wijk, nauwelijks tijd om te toiletteren – nu moeten ze óók nog eens onbetaald rapporteren wie eenzaam is?”

“Eenzaamheid bestrijden met het marktdenken dat die eenzaamheid heeft veroorzaakt: dat werkt natuurlijk niet … De overwinning van Wilders was een revolte tegen eenzaamheid. Om die giftige simplist te bestrijden, moet je zijn voedingsbodem bestrijden: het gure kapitalisme dat de samenleving uiteen gereten heeft”.

De onderliggende vraag is dan hoe ‘de voedingsbodem van het gure kapitalisme’ te bestrijden? Leest zegt in het CM artikel van afgelopen december: “Ik denk dat veel van de moderne [stoïcijnse] boeken de neiging hebben om alles tot een moreel probleem of een ik-probleem te maken, waardoor de grotere politieke problemen of de dingen die je samen moet oplossen ondergesneeuwd raken”. In dat artikel staat ook: “Men kan beargumenteren dat er niets mis is met een ‘ik-optimalisatie’ of een ik-gerichtheid binnen het grotere geheel. Het aloude motto ‘verbeter de wereld, begin bij jezelf’ blijft relevant. Ook het motto van Civis Mundi ‘wereldburgerschap’ kan gezien worden als de relatie tussen individuele en collectieve ontwikkeling” [7].

Het is belangrijk om letterlijk en figuurlijk in ‘verbinding’ te investeren. Letterlijk in de zin van investeren in bijvoorbeeld het openbaar vervoer, en figuurlijk in de zin van een tijdsinvestering in het verbeteren van de coherentie en kwaliteit van het collectief bewustzijn door middel van het praktiseren van technieken voor bewustzijnsontwikkeling. Individuele Bildung of morele ontwikkeling resulteert tegelijkertijd in zelfredzaamheid en in een positief maatschappelijk collectief effect. Naast individuele welvaart is ook collectief welzijn cruciaal.

 

5. Gijsbert van Es (redacteur NRC). Zie niet slechts die ene ster, zie ze allemaal. NRC 16/17 december 2023.

Van Es: “We leven in een Insta-tijd van X-gekwetter. Bovenmatig veel zenders overstemmen weinig ontvangers. Dit wereldwijde wildpark zit vol gevaren, waaronder die van massacultuur, kuddegedrag, conformisme: van groepsdwang tot en met innerlijke leegte”.

Kuddegedrag en groepsdwang zijn naast de instinctieve ‘flock’ neiging ook gecorreleerd aan innerlijke leegte. Kuddegedrag komt (gedeeltelijk) voort uit een gebrek aan individuele persoonlijkheidsontwikkeling, een achterblijvend ‘betere ik’ (Rusman), een ‘innerlijke leegte’ zoals Van Es het noemt. Deze innerlijke leegte kan ‘opgevuld’ worden door betekenisvolle individuele persoonlijkheidsontwikkeling of met holle populistische retoriek.

 

6. Jutta Chorus (schrijver en journalist voor NRC). Interview met Maxim Februari (schrijver, jurist en filosoof). NRC 23/24 december 2023.

Maxim Februari: “De Amerikaanse socioloog Richard Sennett [spreekt van] corrosion of character, de aantasting van integriteit”.

“Links levert geen kritiek meer, uit angst dat rechts dezelfde kritiek heeft. Als linkse partijen voortdurend denken: we doen alleen nog maar vrede en in mensen een welbehagen en verbinding en open harten, omdat we denken dat iedere vorm van kritiek te rechts is, dan ben je al je tanden kwijtgeraakt”.

“Na de verkiezingen hoorde ik mensen zeggen: één op de vier Nederlanders is een racist geworden. Daar verzet ik me hevig tegen, omdat mensen rondlopen met heel terechte zorgen en die moeten ergens landen. Links is zich uit tribalisme gaan vastbijten in een levensstijl-strijd: gezellig met elkaar dezelfde lifestyle hebben en hetzelfde gelijk delen. Daardoor is een hele grote groep verwaarloosd geraakt. Die groep heeft mijn volste sympathie daarin. Dat die groep vervolgens bij de PVV terecht is gekomen, is heel vervelend, omdat die partij een vergaande inbreuk maakt op de grondrechten”.

“Wat me opvalt aan de kunstwereld, waar ik zelf toe behoor: iedereen heeft het voortdurend over het belang van verbinding en dat je je hart moet openen ... Bruggen bouwen en bergen verzetten, dat kan kunst. Ik denk dan: als je alleen maar dit soort clichés kunt uiten over verbinding en liefde en wereldvrede, dan klinkt dat heel lief, maar eigenlijk ben je niet meer bereid serieus te kijken naar de wereld en daar iets verstandigs over te zeggen. Ik heb het ook tegen organisaties gezegd: als je dit soort slappe praatjes houdt, dan negeer je het bestaan van conflicten”.

Februari bekritiseert hier terecht het vrijblijvende benadrukken van het belang van verbinding in de vorm van clichés of slappe praatjes over verbinding, liefde en wereldvrede. In deze context wordt ook verwezen naar de ‘corrosion of character’ van Sennett [8]. In mijn commentaar op het artikel van Rusman schreef ik dat het trainen van je innerlijk moreel kompas belangrijk is. Maar stelde meteen daarop de praktische vraag hoe dit te realisteren? Is het praktiseren van effectieve technieken voor bewustzijnsontwikkeling een realistische daadwerkelijke bijdrage aan het oplossen van maatschappelijke problemen?

 

Heeft de Transcendente Meditatie techniek daadwerkelijk effect?

Als voorbeeld van een effectieve techniek voor bewustzijnsontwikkeling kan Transcendente Meditatie (TM) gelden. In eerdere artikelen in Civis Mundi is regelmatig verwezen naar de website van Dr. David Orme-Johnson, een van de meest toonaangevende onderzoekers naar de effecten van meditatie [9]. Ondanks het vele wetenschappelijke onderzoek naar de individuele en collectieve effecten van TM-beoefening blijft de belangstelling voor het praktiseren van deze meditatietechniek mager.

Onlangs, op 3 november 2023 verscheen een open brief aan de president van de Verenigde Staten en alle wereldleiders als paginagrote advertentie op pagina A9 van de Wall Street Journal. Deze brief van de ‘Global Union of Scientists for Peace’ biedt “een bewezen technologie voor vrede, veiligheid en een snelle oplossing van conflicten” in Oekraïne, het Midden-Oosten en elders in de wereld. Kosten? Dr. Tony Nader, voorzitter van de Global Union of Scientists for Peace, schrijft dat deze innovatieve oplossing “minder dan één dag oorlog zou kosten.” “De oplossing is gebaseerd op de meest fundamentele waarde van het leven: bewustzijn” schrijft Nader [10]. Nader is een neurowetenschapper opgeleid aan Harvard, met een PhD in Brain and Cognitive Sciences van het Massachusetts Institute of Technology.

De advertentie in de Wall Street Journal zegt o.a.: “The Transcendental Meditation and TM-Sidhi program have both extensive empirical evidence and a solid theoretical framework. They are not based on intellectual, emotional, or philosophical approaches or on convincing people to act in an evolutionary way. They are not based on faith, prayer, or seeking esoteric or supernatural support. They are based on the fundamental nature of reality as being consciousness and the ability to access and enliven that consciousness … Rather than attempting to destroy enemies and multiply enmity, together we can destroy the enmity in any potential enemy and multiply cooperation for the well-being of all”.

Maar toch blijkt al het wetenschappelijk onderzoek, gebaseerd op de rede en statistisch gevalideerde feiten, niet overtuigend genoeg om meer mensen aan het mediteren te krijgen. Ook niet om een filantropisch ingestelde miljardair zo ver te krijgen de implementatie van op TM gebaseerde projecten te financieren. Dit bevestigt Spinoza’s constatering dat de rede niet affectief beladen is en daardoor vaak niet motiverend werkt om tot pro-actief gedrag te komen. Rest ons niets anders dan te wachten op de wal die het schip gaat keren? Moeten oorlogen, klimaatontwrichting, milieuvervuiling en biodiversiteitsverlies zo erg worden dat we uiteindelijk toch individueel en collectief actie ondernemen? In principe kan veel pijn, verlies en schade voorkomen worden door onze ontvankelijkheid voor adequaat (ecologisch en maatschappelijk verantwoord) intuïtief functioneren te verhogen d.m.v. bewustzijnsontwikkeling. Aan ons de keus.

 

Eindnoten

1. Zie paragraaf 3 in: Van Eijk T. (2023). Actualiteit van de stoïcijnen. De zin en onzin van de stoïcijnse filosofie.  Commentaar op: Gerard Boter & Floris Leest. Leven als stoïcijn. Of niet? ISVW Uitgevers (2023). Civis Mundi Digitaal #141, december 2023.

2. Zie Diagram 1 in paragraaf 2 in: Van Eijk T. (2022). Hoe kan het ’Hersenbeest’ tot ecologisch en maatschappelijk verantwoord gedrag komen?. Commentaar op: Slob Marjan. Hersenbeest. Filosoferen over het brein en de menselijke geest. Lemniscaat, 2017. Civis Mundi Digitaal #124, juli 2022.

3. Zie subhoofdstuk 12.2 (Intuïtie als de holistische kunde van anticipatie en integratie) in: Van Eijk T. (1998). Farming Systems Research and Spirituality. An analysis of the foundations of professionalism in developing sustainable farming systems. PhD thesis, Wageningen Agricultural University, The Netherlands.

4. Zie Diagram 2: Drie niveaus van mentale programmering in: Van Eijk T. (2015). Eenvoudig leven in een complexe wereld oftewel de paradox van eenheid-in-verscheidenheid. Civis Mundi digitaal # 33, oktober 2015.

Zie ook hoofdstuk 8.11 Hofstede: Drie niveaus van mentale programmering en hoofdstuk 9 Voortgaande verwarring over intuïtie, instinct, emotie en gevoel in: Van Eijk T. (2021). Klimaatcrisis, gedragsverandering en bewustzijnsontwikkeling. Lulu [ook daar beschikbaar als pdf-file].

5. Zie paragraaf 4 in: Van Eijk T. (2023).

6. Zie paragraaf 7 in: Van Eijk T. (2023).

7. Zie paragraaf 2 in: Van Eijk T. (2023).

8. Sennett R. (1998). The Corrosion of Character. The personal consequences of work in the new capitalism. W.W. Norton, New York.

9. Dr. David Orme-Johnson is een van de meest toonaangevende onderzoekers naar de effecten van meditatie, met meer dan 100 publicaties op zijn naam waarvan de meeste in ‘peer-reviewed’ tijdschriften. Op zijn website staat een uitgebreid overzicht van de onderzoeksresultaten naar Transcendente Meditatie. Orme-Johnson zegt op zijn website: “If you are interested in lists of research on the Transcendental Meditation technique, in studies comparing different meditation and relaxation techniques, or in questions such as whether the research is valid, whether the effects are due to self-selection or placebo, or are otherwise inconclusive, or whether the researchers on Transcendental Meditation are objective and committed to the scientific method, or whether outside reviews have discredited the research, … in such issues as whether the TM technique has harmful effects or is a cult or religion, or whether enlightenment is just a metaphysical concept … [then check this website]”.

10. An Open Letter to the President of the United States and All World Leaders (campaign-archive.com)

Zie voor de advertentie in de Wall Street Journal: open-letter-to-president-biden.pdf (gusp.org)